dimanche 31 mars 2013

Un nouveau terroriste arrêté à Bruxelles


Jean-Pierre De Staercke (La Libre)

Adam venait aussi de convertir des centaines de milliers d’euros en lingots d’or.
C’est une véritable opération commando qui avait été mise en place, le 25 février dernier à Molenbeek, pour épingler David Adam, 39 ans, converti à l’islam radical depuis une dizaine d’années, rapportent nos confrères de la Dernière Heure.

Plusieurs dizaines d’agents des Unités spéciales avaient été mobilisés pour une arrestation que beaucoup redoutaient, craignant un scénario de guerre de rue.
Mais l’intéressé s’était finalement laissé cueillir sans résistance. Et jusqu’ici, rien n’avait filtré dans les milieux bien informés. Pourtant, à la vue de l’arsenal saisi, la prise n’est pas banale. Parmi les découvertes : deux kalachnikovs d’assaut, des armes de poing, mais surtout des milliers de cartouches artisanales et des composants d’explosifs.
En outre, Adam avait rassemblé également un impressionnant matériel de survie, comme pour se préparer à devoir subir une longue période d’autonomie complète.
On a saisi en effet une quantité invraisemblable de boîtes de conserve, sacs d’aliments lyophilisés, vêtements contre le froid, camping gaz, gamelles, etc.
Puis, Adam venait aussi de convertir des centaines de milliers d’euros en lingots d’or. Il dira qu’il redoutait de se retrouver dans le dénuement le plus complet dans un climat de crise générale avec faillite des institutions bancaires.
À ce stade, l’intéressé n’est encore inculpé que de détention d’armes, de munitions et d’explosifs, ainsi que de blanchiment. Mais, à l’occasion de ses passages devant les juridictions d’instruction, la procureur fédérale en charge du dossier, Paule Sommers, a indiqué que tout donnait à penser que le trentenaire s’apprêtait à partir dans des zones de combat.
L’instruction a été confiée à la juge Bertha Bernardo-Mendez.
À propos de l’origine des fonds, Adam a déclaré qu’il avait bénéficié d’un très bel héritage familial. Après la confirmation du mandat d’arrêt cette semaine, le suspect a remercié son premier conseil, Me Christine Calewaert, et a fait choix de l’habituel ténor des causes de l’islamisme radical, Me Sébastien Courtoy.
Joint par nos soins hier, ce dernier s’est cependant refusé à tout commentaire, se contentant de démentir les allégations du parquet fédéral.


COMMENTAIRE DE DIVERCITY
LES CONVERTIS ZELES
Il semble bien que les convertis soient les plus déterminés.
Toujours le zèle des néophytes.
"Kan de vraag worden gesteld waarom we tot hiertoe zo weinig van Waalse strijders in Syrië hebben gehoord - ook al is de sociaaleconomische achteruitstelling van moslimjongeren daar even nijpend. Is het al te voortvarend om te suggereren dat Vlaanderens grootste partij en haar electoraat hier door hun weinig gastvrije discours en politiek een rol in spelen?"
En deux mots comme en mille, l'auteur de ce papier audacieux trace un parallèle avec les jeunes Flamands qui autrefois rejoignirent, par idéal la légion SS pour vaincre, pensaient-ils, le communisme en union soviétique. Et de s'étonner de ne pas retrouver de Wallons musulmans en Syrie. Et de mettre se paradoxe en rapport avec l'impact en Flandre de l'idéologie NVA.
Une théorie intéressante qui n'est encore qu'une pure hypothèse.
MG


DE DRIJFVEREN VAN DE VLAAMSE JIHADISTEN
De Morgen
Als je, zoals Bart Eeckhout schreef, de aangrijpende verhalen leest van machteloze Vlaamse ouders die van de ene dag op de andere hun zoon zien vertrekken naar de 'Heilige Oorlog' in Syrië, dan krijg je het beeld van enkele extreme uitzonderingen. Marnix Beyen reageert. Beyen is historicus, verbonden aan de onderzoeksgroep politieke geschiedenis van de Universiteit Antwerpen.

• De gevoelens van sociale en culturele marginalisering die de oostfrontstrijders bewogen, vormen ook een van de drijfveren van de Vlaamse jihadisten
Gewaagd', zo noemde Bart Eeckhout zijn vergelijking tussen de Vlaamse jongeren die momenteel in Syrië tegen het regime van Assad ten strijde trekken en de oostfrontstrijders uit de Tweede Wereldoorlog (DM, 25/3). Gewaagd is de vergelijking inderdaad, al was het maar omdat islamofobe gevoelens misschien nergens zo sterk zijn als in milieus van oostfrontstrijders en hun nazaten. Door de twee groepen met elkaar te vergelijken, zou men bovendien voeding kunnen geven aan de vaak gehoorde, maar problematische gelijkschakeling van moslimextremisme en fascisme. Maar gaan de Vlaamse jongeren vandaag dan niet precies strijden aan de zijde van een verzetsleger tegen een dictator die de staatsmacht verafgoodt op een manier die aan het fascisme herinnert?

(...). De gevoelens van sociale en culturele marginalisering die de oostfrontstrijders bewogen, vormen ongetwijfeld ook een van de voornaamste drijfveren van de Vlaamse jihadisten nu. Hoewel directe oorzakelijke verbanden in dit stadium onmogelijk kunnen worden aangetoond, kan wel de vraag worden gesteld waarom we tot hiertoe zo weinig van Waalse strijders in Syrië hebben gehoord - ook al is de sociaaleconomische achteruitstelling van moslimjongeren daar even nijpend. Is het al te voortvarend om te suggereren dat Vlaanderens grootste partij en haar electoraat hier door hun weinig gastvrije discours en politiek een rol in spelen?


Le Café Métropole fermera ses portes le 30 avril


Le Café Métropole, situé place De Brouckère à Bruxelles, fermera ses portes le 30 avril prochain faute d'avoir obtenu une prolongation de son bail, a indiqué mardi Fernando Rodrigues, l'un de ses directeurs, confirmant ainsi une information parue dans la Dernière Heure. La direction actuelle ignore encore si l'Hôtel Métropole, qui est propriétaire du Café, reprendra l'établissement.

© Belga
"Le Café Métropole est une véritable institution et un des seuls
établissements qui fait vivre la place De Brouckère. Après plusieurs tentatives de prolongation du bail, nous devons malheureusement cesser nos activités", déplore Fernando Rodrigues. "Après plus de 30 ans de bons et loyaux services, l'Hôtel Métropole ne nous a même pas dit comment il comptait réaffecter les lieux".

Le Café Métropole a été inauguré en 1889 et est classé depuis. Il
compte actuellement plus de 100 places à l'intérieur et 150 chaises en terrasse. Les 22 personnes qui travaillent pour l'établissement sont toutes en attente de leur préavis.


COMMENTAIRE DE DIVERCITY
SANS DOUTE L'UN DES PLUS BEAUX CAFES DE LA CAPITALE.
Mais il aurait besoin, selon nous, d'être débarrassé d'un certain nombre d'ajouts décoratifs du pire mauvais goût qui lui font injure. Sinon, un lieu comparable aux Deux Magots parisien.
On espère qu'il retrouvera avec une nouvelle direction son "pristine" état et toute son authenticité. C'est vrai aussi pour l'"Espérance" qui perdu des plumes.
On ajoutera dans la liste un peu brève qui suit, l'Ultime enfin rouvert mais malheureusement gérée sans esprit, le Belga, le Potemkine, l'ultime atome, le bar du matin, le walvis, le flamingo et ajoutons pour nous faire plaisir le bistrot de l'athénée derrière Saint Boniface dont il se dit qu'il ouvrira bientôt le Belladone.


CAFES CELEBRES DE BRUXELLES
• Le Cirio, rue de la Bourse 18-20, décor en style Art nouveau fin XIXe (1909), classé.
• L'Espérance, rue du Finistère 1-3, décor de style Art déco (1930) de Léon Govaerts.
• Le Falstaff, rue Henri Maus 17-23, réalisé entre 1903 et 1916 en style Art nouveau, enseigne Art Déco (vers 1930), en pleine restauration en 2013.
• La Fleur de Papier Doré, rue des Alexiens 55, décoration éclectique d'œuvres d'artistes surréalistes et point de ralliement de ceux-ci.
• Le Greenwich, rue des Chartreux 5-7, date de 1916, jadis fréquenté par les joueurs d'échecs, parmi lesquels René Magritte.
• La porte noire, dans les caves d'un bâtiment multi-centenaire.
Le Cirio
Le Falstaff, arrière-salle avec vitraux, dont l'un se réfère au nom de l'établissement
La Mort Subite
La Bécasse
Le Greenwich

Disparus
• La Taverne Royale.
• Les Mille Colonnes.
• Le Vossegat.
• L'Horloge.
• Le Café de la Paix.
• L'Élite.
• L'Old Tom.
• Le Vallado.
• L'Enfer.





samedi 30 mars 2013

Chemin de croix: le pape salue "l'amitié de tant de nos frères musulmans"

afp

Une foule dense, portant des lumignons, attendait tranquillement le début de la cérémonie.
Le pape François a salué vendredi au Colisée "l'amitié de tant de nos frères musulmans" au Moyen-Orient et exhorté les chrétiens à "répondre au mal par le bien".
Le pape a remercié les jeunes Libanais qui ont rédigé les méditations. Rappelant le voyage de son prédécesseur Benoît XVI au Liban en septembre, il a commenté : "nous avons vu alors la beauté et la force de la communion des chrétiens de cette Terre et de l'amitié de tant de nos frères musulmans et de beaucoup d'autres".
"Je ne veux pas ajouter beaucoup de paroles. En cette nuit une seule parole doit demeurer, c'est la Croix elle-même. La Croix de Jésus est la Parole par laquelle Dieu a répondu au mal du monde", a affirmé le pape jésuite, au cours du premier Chemin de croix qu'il présidait, devant quinze à vingt mille fidèles, se recueillant dans la nuit avec leurs lumignons.
"Parfois, a-t-il médité, il nous semble que Dieu ne répond pas au mal, qu'il demeure silencieux. En réalité Dieu a parlé, a répondu, et sa réponse est la Croix du Christ : une Parole qui est amour, miséricorde, pardon".
"Chers frères et soeurs, la parole de la Croix est aussi la réponse des chrétiens au mal qui continue à agir en nous et autour de nous. Les chrétiens doivent répondre au mal par le bien", a-t-il recommandé. "Jésus nous aime tant et est tout Amour", a-t-il conclu en improvisant.

DES MEDITATIONS SUR DES SUJETS SENSIBLES COMME L'AVORTEMENT ET L'EUTHANASIE
Les méditations ont aussi porté sur les menaces dans les pays occidentaux que, selon l'Eglise, constituent l'avortement, l'euthanasie et les manipulations génétiques : "Prions pour tous ceux qui promeuvent l'avortement : qu'ils prennent conscience que l'amour ne peut être que source de vie. Pensons aussi aux défenseurs de l'euthanasie et à ceux qui encouragent des techniques et des procédés qui mettent en danger la vie humaine".
Les méditations ont évoqué le sort des "jeunes "victimes de la drogue, des sectes et des perversions", mais aussi des "mères affligées, femmes blessées dans leur dignité, violentées par les discriminations, l'injustice et la souffrance".
Elles ont renvoyé dos à dos "fondamentalisme violent" et "laïcisme aveugle qui étouffe les valeurs de la foi et de la morale au nom d'une supposée défense de l'homme".
"Seigneur, ne permets pas que la raison humaine, que tu as créée pour toi, se contente de vérités partielles de la science et de la technologie sans chercher à poser les questions fondamentales du sens de l'existence", ont exhorté les rédacteurs, très proches sur ce point des vues de Joseph Ratzinger, le pape "émérite" Benoît XVI.
Le nouveau pape, âgé de 76 ans, ne portera la croix de bois à aucune des quatorze stations.

COMMENTAIRE DE DIVERCITY
HUMILITE DU STYLE, CONSERVATISME DU DISCOURS
En somme plus les papes changent, plus ils se ressemblent sur le fond.
On remarquera toutefois "l'amitié de tant de nos frères musulmans au Moyen-Orient" qui en somme n'engage pas le pape François à grand chose.
En revanche, confirmation du statu quo idéologique: "Prions pour tous ceux qui promeuvent l'avortement : qu'ils prennent conscience que l'amour ne peut être que source de vie. Pensons aussi aux défenseurs de l'euthanasie et à ceux qui encouragent des techniques et des procédés qui mettent en danger la vie humaine".
On pourrait dire du pape François ce qu'on dit du président François: qu'il est un autre monsieur bricolage.
MG



Politie moet uitkijken naar jongens met lange baard


Bron: Belga.

DM SYRIËOm te voorkomen dat nog meer Vlaamse jongeren zich ontpoppen tot jihad-strijders in Syrië, moet de politie uitkijken naar jongens die plots een lange baard laten groeien. De Antwerpse korpschef bestempelt dat in een nieuwsbrief naar 2.600 agenten als één van de tekenen die wijzen op radicalisering. Ook lange gewaden dragen of zich minder op straat laten zien, staan op het lijstje, schrijft Het Laatste Nieuws vandaag.

Een dertigtal Antwerpse moslimjongeren vecht momenteel als jihad-strijder in Syrië. Om nieuwe rekruten te vermijden, heeft korpschef Serge Muyters een nieuwsbrief verspreid met twaalf concrete kenmerken om radicaliserende moslimjongeren te herkennen. Plots een schuilnaam aannemen, bijvoorbeeld. Meestal begint die met Abu, wat "zoon van" betekent.

Ook een verandering in haargroei blijkt verdacht. Een baard laten groeien of je kaal schelen, geldt als een alarmsignaal. Net als verborgen tatoeages of andere symbolen. In het bezit zijn van radicale pamfletten of boeken, brengt je eveneens in het vizier. Daarnaast moeten de agenten uitkijken voor jongeren die zich ineens minder op straat laten zien. Zo'n gedrag wijst er volgens de nieuwsbrief op dat de jongere zich liever met gelijkgezinden opsluit, zoals bij Shariah4Belgium gebeurde.

"Merk je iets verdachts op of krijg je een tip van een familielid van een geradicaliseerde jongere die naar Syrië wil gaan, stel dan altijd een informatierapport op", besluit Muyters de oproep aan zijn korps.

Het lijstje werd gisteren besproken met de federale politie, de Staatsveiligheid en het Antwerpse parket in een werkgroep over jihad-strijders voor Syrië. Ook uit Mechelen en Vilvoorde zijn jongeren gerekruteerd.

COMMENTAIRE DE DIVERCITY
LE NATIONAL LIBERALISME DE BART DE WEVER
Après l'augmentation du tarifs d'inscriptions à Anvers qui passe à 250 euro, la menace de priver les sidatiques clandestins de traitement médical gratuit, la dénonciation des maghrébins en grosse auto, la volonté de inburgering obligatoire des Roms, voici que De Wever demande à sa police de traquer les jeunes barbus en caftan long à la moustache rasée. A sa place le VB Philippe De Winter n'aurait pas fait autre chose.
C'est dire qu'il lorgne et sur le programme économique des libéraux et sur le programme nationaliste du Vlaams Belang. Ce que propose concrètement le nouveau bourgmestre d'Anvers n'est rien d'autre que du national-libéralisme, la synthèse des deux.
En cela il fut précédé, il y a vingt ans par le schaerbeekois Roger Nols lui aussi "national-libéral" convaincu et proche ami de Jean Marie Le Pen qu'il invita à prendre la parole au Neptunium.
MG


DUCARME: «CE NE SONT PAS LES MOSQUEES QUI RECRUTENT LES COMBATTANTS BELGES EN SYRIE»
Ricardo Gutiérrez
Le député MR Denis Ducarme :« Stigmatiser les lieux de culte musulmans, ce n’est pas rendre service aux familles affectées par le départ de leurs enfants au combat ».
« Ceux qui connaissent le dossier savent que ce n’est pas du tout la filière, pour la simple raison que les mosquées radicales sont très surveillées. Les imams ne sont pas concernés ; ce sont d’autres lieux de radicalisation qui sont en cause : des maisons particulières, clandestines, sous la coupe d’activistes salafistes ».
Denis Ducarme estime que ce ne sont pas les mosquées qu’il faut viser, mais bien les recruteurs : « La loi de 1979 sur le recrutement extra-terroriste punit les recruteurs de 3 mois à deux ans de prison ; le gouvernement fédéral peut, par ailleurs, prendre un arrêté royal pour interdire les engagements individuels. Les vraies pistes sont là ».
Pour l’heure, 50 à 80 jeunes musulmans, originaire principalement d’Anvers et de la région bruxelloise, ont rejoint les rangs des milices qui combattent le régime de Bachar al-Assad, en Syrie.


COMMENTAIRE DE DIVERCITY
DUCARME SAIT TOUT SUR TOUT
Ducarme fils est l'homme qui sait tout mieux que tout le monde sur tous les sujets. Il se dit qu'il se lève le matin, parcourt la presse avec son kawa et recherche avidement un sujet sur lequel se faire mousser dans les medias. Bien sur, ce sont les mauvaises langues qui affirment cela.
MG

Foto BHUL: korpschef Serge Muyters in gesprek met burgemeester Bart De Wever



vendredi 29 mars 2013

Hollande, un "Monsieur Bricolage" prévisible, dépourvu d'audace

Le Nouvel Observateur avec AFP

"Fade", "absence de pédagogie", "manque d'audace", "drame"... Les éditorialistes français n'ont pas été convaincus par l'intervention de François Hollande.

"L'exercice de pédagogie soigneusement préparé par les experts de l'Élysée a semblé tourner à vide." Les éditorialistes français n'ont pas été convaincus par le président.
"Nul ne s'attendait à des annonces fracassantes", souligne Eric Decouty dans "Libération", mais l'intervention télévisée du président s'est révélé "souvent fade, presque banale" et a été marquée par une "absence de pédagogie" et "une étonnante confiance" au regard de la situation économique et sociale.
L'exercice de pédagogie soigneusement préparé par les experts de l'Élysée a semblé tourner à vide" et le président "sensible aux appels des milieux patronaux ou conservateurs" reste en revanche "sourd à la colère larvée qui parcourt le pays".

Pour de nombreux éditorialistes, le chef de l'Etat ne s'est pas montré à la hauteur de la situation, car, résume Jean-Michel Servant du "Midi Libre", il lui "manque encore l'essentiel pour vaincre la crise : l'audace du combattant".
"Contre la crise qui ravage tout sur son passage, François Hollande s'arme, dit-il, d'une nouvelle 'boîte à outils'", ironise l'éditorialiste du "Figaro", mais le président dispose de "petits tournevis" et de "clous de tapisserie, quand il faudrait des ponceuses et des rabots".
"Cela fait un peu 'Monsieur Bricolage'", s'amuse Jean-Pierre Ténoux dans "L'Est Républicain", qui juge que François Hollande "est resté comme toujours prévisible".

"Quand la terre tremble", note Dominique Jung ("Les Dernières Nouvelles d'Alsace"), "il est difficile de se passionner pour le réaménagement de la cuisine et du salon, aussi pertinent soit-il. C'est le drame de cette présidence."


COMMENTAIRE DE DIVERCITY
VOICI VENU LE TEMPS DES FRUSTRES REVANCHARDS
J'ai trouvé Hollande plutôt bon: intelligent, excellent pédagogue, résiliant et pas du tout la grosse tête. Un côté très pompidolien en plus clever et beaucoup plus sympa. Un vrai social démocrate comme on les aime.
C'est un coureur de fond, un bon énarque posé, pas un agité Duracel hyperémotif, ni un Di Rupo clown blanc noeud pap.
"Monsieur Bricolage" ironisent certains. Facile!
Disons plutôt SOS Piet.
Très en forme sur antenne, JF Kahn ironise: "Il va changer de braquet, nous mettre quelques rustines, qui sait changer la roue avant, le guidon peut-être et aussi la chaîne, quand ce qu'il faudrait c'est carrément changer de vélo. Il est dans le système, comme Sarko, Chirac et les autres." Le problème c'est qu'avec ce qui nous tombe dessus il faut carrément changer de système. Mais pour mettre quoi à la place?
Et si la France nous préparait une grosse révolution conservatrice, une crise de national-libéralisme à la flamande, à la Berlusconi, à la mode néo-cons des tea parties?
Dans l'ultime conclusion de "Néo-fascisme et idéologie du désir", un bouquin compliqué et ardu, Michel Clouscard risque cette prédiction terrifiante:
"Le néo-fascisme sera l'ultime expression du libéralisme social libertaire, de l'ensemble qui commence en en mai 68.
Sa spécificité tient dans la formule "tout est permis rien n'est possible".
A la permissivité de l'abondance, de la croissance, des nouveaux modèles de consommation, succède l'interdit de la crise, de la pénurie, de la paupérisation absolue. Ces deux composantes historiques fusionnent dans les têtes, dans les esprits, créant ainsi les conditions subjectives du néo-fascisme.
De Cohn-Bendit à Le Pen , la boucle est bouclée: voici venu le temps des frustrés revanchards" (p. 132).
Allons-nous subir en Europe une épidémie de national-libéralisme?
L'Italie, la Flandre, la Hongrie, la Grèce semblent dès à présent sérieusement contaminées et on ne parle pas de Chypre pour laquelle Jacques Attali demande des sanctions draconiennes.
MG


ETHIQUE OU EXIT
JACQUES ATTALI
L’affaire de Chypre nous rappelle un principe simple : dans une zone d’état de droit, il n’y a pas de place pour une collectivité ne le respectant pas. Et comme on ne peut pas admettre une zone de non-droit dans Marseille, on ne peut pas l’accepter non plus à Chypre. Comme il n’est pas question d’exclure de la nation les quartiers nord de Marseille, la seule chose à y faire c'est d’y faire respecter la loi. Par contre, pour Chypre, l’exclusion est possible, et doit être envisagée.
Même si la crise de Chypre a été gérée en dépit du bon sens par un Eurogroupe à la dérive, et même s’il est vraisemblable qu’on va trouver les 15 milliards nécessaires pour colmater les brèches d’un système bancaire totalement pourri, on ne peut durablement admettre, dans une zone partageant une monnaie tentant de devenir une des plus sérieuses du monde, la présence d’une des places financières les plus opaques de la planète : Ou Chypre devient un pays éthiquement irréprochable. Ou Chypre n’a plus sa place dans la zone euro.
Pour certains, la sortie de Chypre n’est pas envisageable parce que cela conduirait à son effondrement, à la ruine de tous les Chypriotes, au transfert des avoirs de ses banques vers la partie turque de l’ile et vers d’autres paradis fiscaux encore moins fréquentables ; et transformerait Chypre en un porte- avion pour des puissances criminelles.
Pour moi, le risque mérite d’être couru : laisser durablement une telle machine de blanchiment de l’argent sale prospérer à l’intérieur de la zone euro, c’est la gangrener de l’intérieur. Elle attirerait de plus en plus de capitaux infréquentables, qui y gagneraient une respectabilité, tout en ruinant celle de l’euro. Les banques chypriotes étant de plus en plus liées à celles du reste de la zone, celles-ci devraient fermer les yeux sur la nature de plus en plus contestable de leurs déposants. Dans un monde où l’économie criminelle prend, et prendra, des proportions de plus en plus vertigineuses, l’euro deviendrait la monnaie des mafias et ne pourrait jamais devenir un instrument d’échange mondiaux. Il faut donc imposer à Chypre, en échange de la solidarité de la zone, les règles les plus strictes en matière de transparence bancaire, qui sont exigées, et appliquées, par les banques françaises, en France.
Tout cela était prévisible depuis des années. Au moins depuis que la Grèce a échangé avec l’Allemagne l’entrée dans l’Union de Chypre contre celle de la Pologne. Et plus encore depuis que le défaut des banques grecques sur leurs obligations privées a particulièrement pénalisé les banques chypriotes. On a préféré ne rien faire et attendre la dernière minute, venue avec l’élection présidentielle chypriote.
Il faut donc en tirer une leçon plus large encore et cesser d’attendre le dernier moment pour régler les problèmes devenus insolubles. En matière d’éthique financière en Europe, les problèmes sont connus et nombreux. Il faut oser les aborder au plus tôt :
1. Eliminer les autres paradis fiscaux et bancaires : Malte, la Slovénie ; et au-delà, se poser la question du Luxembourg, dont le statut bancaire et fiscal nuira un jour gravement à la crédibilité de l’euro. Et ne pas faire entrer dans l’eurozone la Lettonie, au système bancaire encore très obscur.
2. Solvabiliser les banques de la zone, aujourd’hui encore trop souvent financées de facon tres instable et obscure.
3. Gérer l’introduction, éthiquement justifiée, de la taxe sur les transactions financières d’une facon telle que les marchés n’étouffent pas en réponse la liquidité des entreprises, provoquant un nouveau crash majeur.
4. Cesser de mentir à tous, en laissant croire que la création monétaire suffira à recréer de la croissance et à éliminer la dette. La planche à billets n’est pas éthique ; elle ne fait que transférer les actifs les moins surs dans les bilans des banques centrales et prépare l’inflation, impôt sur les plus pauvres.
5. Éviter le risque de contagion de la crise chypriote aux systèmes bancaires italiens et espagnols. L’Italie, notamment, subit depuis plusieurs mois une baisse préoccupante de l’investissement privé et du crédit bancaire.
Pour faire tout cela et rendre éthique la finance, il faudra bien plus qu’une réunion d’un Eurogroupe disqualifié. Cela implique des choix philosophiques et géostratégiques majeurs. Qui osera les faire ?
j@attali.com


jeudi 28 mars 2013

Bart et Paul: la guerre de la com’

NAURA DARCHAMBEAU Le Soir

Mercredi soir, Questions à La Une analysait les stratégies de communication de Paul Magnette et Bart De Wever, deux présidents-bourgmestres champions de la com’ dans des styles bien différents.

A ma gauche, Paul Magnette, 41 ans, président du PS et bourgmestre de Charleroi. A ma droite, 42 ans, président de la N-VA et bourgmestre d’Anvers. A première vue, tout oppose les deux hommes forts des deux communautés. Sauf peut-être une chose : un art consommé de la com. René Zayan, professeur de psychologie et d’éthologie à l’UCL, décrit Paul Magnette et Bart De Wever comme des personnalités ayant un leadership fondé sur l’autorité et non pas un leadership fondé sur la proximité avec les gens, contrairement à Elio Di Rupo.
« Paul Magnette adopte une attitude et une posture sérieuses avec des mimiques faciales sévères, qui rappellent la complexité de la situation politique actuelle et la responsabilité qui lui incombe, explique-t-il. Ce qui est à l’opposé de la trajectoire d’un Michel Daerden. » Concernant Bart De Wever, « ses mimiques faciales sont très neutres, peu expressives avec un débit constant impeccable, des formules tranchantes, qui rappellent toujours son programme », poursuit le Pr Zayan..


COMMENTAIRE DE DIVERCITY
CHAPEAU, LA RTBF
Il est de bon ton de critiquer les médias et la RTBF en particulier.
Et voici qu'elle nous offre une soirée de télévision exceptionnelle avec un reportage de grande qualité sur les deux challengers du scrutin majeur de 2014. Celui qui incontestablement aura une influence cruciale sur le "vivre ensemble" des deux peuples qui se partagent le territoire Belgique.
Un double portrait lucide et implacable de deux hommes de grande qualité qui s'apprêtent à s'affronter sur le ring politique comme deux poids moyens parfaitement entrainés. Quelle qu'en soit l'issue, ce match du siècle sera absolument passionnant à suivre.
MG

• ©Belga



mercredi 27 mars 2013

Hugo Claus écrivain cosmopolite


« L’identité de la Flandre ce sont ses artistes et ses villes, pas le repli sur soi. » (Mortier)

De Morgen, le journal qui ose (de krant die durft) vient de publier un article téméraire que signe Gérard Mortier, l'enfant terrible du monde culturel flamand. Il y rend un hommage vibrant à Hugo Claus, qui à ses yeux est un grand cosmopolite dans la ligne de Goethe et par conséquent un contre poison puissant et subversif à opposer au national-populisme du bourgmestre d'Anvers. Dans son plaidoyer flamboyant tenu précisément au théâtre Bourla, temple des lettres flamandes d'Anvers, il déclare, devant un parterre de "culturo's" et en l'absence de représentants de la N-VA : « Grenzen doden de 'Vlaamse identiteit', zo leert onze kunstgeschiedenis.” Les frontières sont la mort de l’identité flamande. C’est la grande leçon de l’ histoire de l’art en Flandre.
En agissant ainsi, Mortier prend le relais du mouvement de résistance lancé il y a déjà deux ans au KVS par une poignée d’artistes et d’intellectuels flamands: “Niet in onze naam, pas en notre nom". DiverCity l’affirme depuis des années, le salut viendra de la révolte des artistes. Dans sa contribution hardie, Gérard Mortier montre avec brio que la Flandre -située au coeur de l’Europe dans le delta d’or formé par les embouchures du Rhin, de la Meuse, de l’Escaut et aussi de la Seine et de la Tamise toutes proches- fut de tout temps et demeure ouverte à tous les courants d’idées qui fécondèrent le vieux continent.
Par sa vie, par son oeuvre prolixe, Claus en est une véritable métaphore, antithèse subversive du provincialisme flamingant étriqué contre lequel il s’est toujours insurgé. Il faut relire “Het verdriet van België”, “le chagrin des Belges” pour s’en persuader. C’est l’excellent conseil que nous donne Béatrice Delvaux (Le Soir). Mortier le répétera avec force dans sa brève interview donnée à La libre Belgique que nous reproduisons ici. Mais ce texte ne fait que reprendre succintement les idées d’un puissant plaidoyer que nous reproduisons dans son intégralité. Ce réquisitoire est très long mais il mérite une lecture attentive, au même titre que le long discours du Caire du Président Obama que nous avions également reproduit intégralement. Ce sont des textes de référence.
Nous invitons nos lecteurs à en prendre connaissance car il est l’expression de la sensibilité d’une autre Flandre, de la Flandre éternelle au sens ou de Gaulle parlait d’une France éternelle.
Une Flandre généreuse à l’identité complexe, cosmopolite, modelée par les innombrables influences qui l’ont traversée: bourguignonne, française, espagnole, autrichienne, hollandaise voire même allemande.Sans oublier les diverses immigrations de l'après-guerre. Car chaque occupation a laissé derrière elle une limon fertile -comme le Nil de l’ancienne Egypte- qui a fécondé son identité complexe et sa riche culture au fil des siècles et des millénaires. Si j’ai bien compris la démarche de Mortier, c’est cela qu’il cherche à nous dire. Et c’est sa manière à lui de “semer le doute sur De Wever”, sur le provincialisme étriqué de l’idéologie de la Nieuwe Vlaamse Alliantie qui aux yeux des artistes de Flandre n’est qu’une Nieuwe Vlaamse Arrogantie.

“Hugo, je t’en prie, vient nous hanter en Flandre” avait lancé Kees Noteboom à la dépouille de Claus il y a cinq ans, lors de ses funérailles. Voilà donc qui est fait et vraiment bien fait.

MG


MORTIER: «NOUS DEVONS SEMER LE DOUTE SUR DE WEVER»
GERARD MORTIER ATTAQUE LES THEORIES DE DE WEVER POUR DEMONTRER QU’IL N’EST PAS SERIEUX ET EN APPELLE A L’HERITAGE D’HUGO CLAUS: L’ARTISTE AIME LE PEUPLE, LE POPULISTE L’EXPLOITE.
MORTIER: "L'IDENTITE DE LA FLANDRE, CE SONT SES
ARTISTES"
Guy Duplat ( La Libre Belgique)
"Mon rôle est d’essayer de semer le doute."
Dimanche soir, une bonne partie du monde culturel flamand se retrouvait au théâtre Bourla à Anvers pour écouter la conférence que Gérard Mortier allait faire en hommage à Hugo Claus, mort il y a juste cinq ans. On reconnaissait Tom Lanoye, Guy Cassiers, Erwin Mortier, Jan Goossens et tant d’autres, mais pas un seul représentant de l’actuelle majorité à Anvers. Le bruit courait depuis plusieurs jours que Gérard Mortier allait traiter du volet politique des livres et du théâtre d’Hugo Claus, et qu’il s’en prendrait vivement à l’idéologie nationaliste de la NV-A, même s’il ne citerait jamais ni le nom de ce parti ni celui de son leader.
On eut droit, de fait, à un exposé époustouflant d’érudition sur l’histoire de l’Europe, le nationalisme et la place des artistes. Gérard Mortier, ancien directeur de la Monnaie, du Festival de Salzbourg et de l’Opéra de Paris, triomphe pour l’instant comme directeur du "Teatro real" de Madrid où il a créé des spectacles aussi remarquables que "C(h)oeurs" d’Alain Platel et, maintenant, "Così fan tutte", mis en scène par Michael Haneke. Mortier apparaît comme une conscience de l’idée européenne et du rôle de l’art. Nous l’avons rencontré après sa "lecture".
QUEL MESSAGE AVEZ-VOUS VOULU DONNER ?
Ce texte m’a demandé trois mois de travail. Je voulais, à travers l’œuvre d’Hugo Claus, aborder deux thèmes essentiels : l’héritage de Mai 68 et des Lumières, d’une part, un héritage fortement attaqué par Bart De Wever, et, d’autre part, la question de l’identité de la Flandre.
A la fin des années 60, Claus joua un rôle important dans le mouvement contestataire qui voulait réformer la politique sociale et culturelle en Flandre. Au Festival expérimental de Knokke, en 1968, il choque l’opinion publique en faisant paraître sur scène trois hommes nus dans le rôle de la Sainte Trinité, pour "Masscheroen", l’histoire moyenâgeuse d’une femme qui vend son âme au Diable. Ce n’est pas Mai 68 qui fut important mais bien le mouvement qui a permis à la Flandre de s’émanciper d’une Flandre marquée par l’obscurantisme du catholicisme rural et ses puissants doyens, avec la basilique de Koekelberg comme cerise sur le gâteau.
"Masscheroen" joua le même rôle symbolique que, plus tard, la chute du mur de Berlin. Le chemin était ouvert pour toute une génération d’artistes flamands qui, dans les années 60 et 70, allaient déterminer le visage et le prestige de la Flandre. J’ai cité Jan Hoet, Frie Leysen, Jan Fabre, Anne Teresa De Keersmaeker, mais aussi des francophones comme Bernard Foccroulle ou Frédéric Flamand. Pour moi, ils sont tous la "génération Claus".
Avec "Masscheroen", la Flandre quittait l’image du XIXe siècle qu’elle avait conservée : obscure, hypocrite, inculte et croyante. Louis Paul Boon le disait : "Avec l’invasion espagnole et la Contre-Réforme, la vie culturelle en Flandre a disparu, ne laissant la place qu’à des serviteurs incultes de l’Eglise romaine". Avant Claus, Maurice Maeterlinck avait déjà fait la même tentative. Maeterlinck, un écrivain de Flandre écrivant en français, preuve que l’identité n’est pas liée à la seule langue.
PRECISEMENT, QUE REPROCHEZ-VOUS A LA QUETE D’UNE IDENTITE FLAMANDE PORTEE PAR BART DE WEVER ?
L’identité est toujours associée à l’idéologie nationaliste. Amin Maalouf parle des "identités meurtrières". On peut monter qui on veut contre tout le monde. Quand j’étais enfant, un oncle essayait de me montrer que Gand, c’était bien mieux et autre chose qu’Anvers. Pour moi, on ne peut pas être à la fois européen et nationaliste flamand. La Belgique n’a pas d’importance en soi, mais il ne faudrait pas la changer pour retomber sur un nationalisme flamand et un nationalisme wallon. S’il faut changer la Belgique, c’est pour aller vers un fédéralisme européen. Pour moi, l’identité flamande, ce sont ses artistes et ses villes. L’identité flamande n’a rien à voir avec le repli sur soi, c’est juste le contraire. C’est pourquoi j’ai plaidé pour qu’on place dans les rues et places d’Anvers, les noms de tous ces artistes qui sont les vrais "Fiamminghi", ceux qui font notre identité. Pourquoi pas un tunnel Hugo Claus à côté du "Craeybeckxtunnel" ? En quoi Anvers a-t-il quelque chose à voir avec Kennedy (l’actuel "Kennedytunnel") ? Ces artistes me semblent plus importants - avec tout le respect que je leur dois - que Jan Breydel ou Pieter de Coninck (NdlR : allusion à la vive polémique lorsque Bart De Wever s’en était pris aux écrivains et artistes qui voulaient débaptiser la place Pieter de Coninck, instigateur de la révolte flamande de 1302, pour célébrer à la place le poète du XXe siècle, Herman De Coninck, décédé en 1997).
ON REPROCHE AUX ARTISTES D’ETRE LOIN DU PEUPLE ET D’ETRE ELITISTES ?
C’est tout le contraire. Hugo Claus fut bien plus proche du peuple que ne l’est Bart De Wever. L’un aimait le peuple, les populistes exploitent le peuple. Les plus élitistes, ce sont les hommes politiques puisqu’ils sont élus. Le peuple les choisit pour en faire ses élites. Qualifier donc les artistes d’élitistes, c’est un sophisme. La tâche des hommes politiques devrait être de rapprocher le peuple des artistes, mais les populistes ne veulent pas le faire car ils préfèrent garder le peuple sous leur seule emprise. Ils ont d’autres projets que le bonheur du peuple.
ETES-VOUS INQUIET POUR L’AVENIR ?
Il faut actuellement informer le peuple flamand qu’il est exploité. La N-VA est un parti autoritaire comme on est train de le voir à Anvers. Il utilise cette ville pour mieux se placer pour la suite de son programme. Mais je pense que dès que Bart De Wever dira clairement qu’il veut la séparation du pays, il va commencer à perdre. Le problème est que les autres partis ne sont pas assez forts. Et c’est aussi le côté francophone qui a fait le lit du succès de De Wever, ne l’oublions pas. Mon rôle est d’essayer de semer le doute dans les esprits.

COMMENTAIRES DE LECTEURS
« Historiquement, les intellectuels ont toujours perdu face aux nationalismes. »

« Si les artistes et les intellectuels en Flandre veulent remettre en question les préférences nationalistes de plus de 40% des flamands, il leur faudra s'engager beaucoup plus massivement. »

« Pour que leur message compte dans le devenir de la Flandre, les artistes devront attaquer sans aucun répit, constamment. Après s'être structurés car la dispersion empêche d'être entendu par le plus grand nombre. »

« Il est possible qu'internet permette une mobilisation sans précédent de ses artistes, en Flandre pour la première fois dans l'histoire. »


HUGO, KOM SPOKEN IN VLAANDEREN!
DM − 25/03/13
Gerard Mortier: Grenzen doden de 'Vlaamse identiteit', zo leert onze kunstgeschiedenis. Mortier is directeur van het Teatro Real in Madrid. Dit is de integrale versie van de Hugo Clauslezing die hij gisteren uitsprak in de Antwerpse Bourlaschouwburg.

• Stel u voor, een Hugo Claustunnel naar Gent. Antwerpen als stad waar literatuur en politiek elkaar de hand reiken
• Claus was intelligent genoeg om te beseffen dat hij zélf het verdriet van Vlaanderen zou worden en definitief als belgicist zou worden gebrandmerkt

Mijn leraar retorica bij de Jezuïeten heette Daniel van den Bunder, een rasechte Vlaming uit een kroostrijk Roeselaars gezin. Hij gaf les in zes vakken: Latijn, Grieks, Frans, Nederlands, geschiedenis en godsdienst. Daarmee nam hij het leeuwendeel van de lessen op zich, en hij wijdde die grotendeels aan theater, literatuur en filosofie. Daarbij las hij ons voor uit enorm veel toneelstukken: Antigone van Jean Anouilh, Les Mouches van Sartre, L'Annonce faite à Marie van Paul Claudel, Peer Gynt van Ibsen, Vondel's Lucifer, naast de verplichte Antigone van Sophocles, waarvan we alle 1300 verzen vertaalden, Racine, Corneille en Molière. Hij vertelde ons ook over Georg Büchner, op dat ogenblik nauwelijks gekend in Vlaanderen, maar waarvan Claus niet zonder redenen zoals we nog zullen zien zowel Wozzeck als Danton's Tod vertaalde. Hij voedde ons op tot 'hommes revoltés' met Camus' boek als voorbeeld en hij overtuigde ons diens Mythe van Sisyphus als een positief verhaal te lezen. In de godsdienstles voerde hij ons van Heidegger naar Sartre, langs Gabriel Marcel om. We leerden Nietzsche's gedicht 'Ja, Flamme bin ich' uit het hoofd en ontdekten diens Die Geburt der Tragödie. Hij haatte de film als kunst alhoewel zijn broer-jezuïet in het college filmforums organiseerde waarin we zowel Wajda als Bergman konden ontdekken.

Als verplichte opgave voor het examen Nederlandse literatuur kregen we van Hugo Claus Een bruid in de morgen te lezen. Dat was in 1961, ik was 17 jaar oud, nog minderjarig, en ik las met gretige ogen de karaktertekening van het personage Thomas . De uitgave die ik toen kocht, bewaar ik als een klein relikwie.

Tijdens mijn studies rechten verloor ik Claus wat uit het oog. Ik werd te zeer opgeslorpt door mijn passie voor de opera. Pas later zou ik ontdekken dat ik als jobstudent, om mijn tickets voor de Salzburger Festspiele te kunnen betalen, afiches had uitgedragen voor een van Claus' eerste tentoonstellingen in de Gentse kunstgalerij Kaleidoscoop.

Mijn eerste persoonlijke ontmoeting vond plaats tijdens een televisie-uitzending waarvoor ik ook geïnviteerd was. Hugo Claus beantwoordde met virtuositeit de politieke vragen van de journalist over de verkiezingsuitslagen en beaamde zonder aarzeling de slinkse vraag of hij - zoals sommige van zijn romans laten vermoeden - ook gefascineerd kon worden door een jonge man. Dat volstond om mijn stoute schoenen uit te trekken en de meester om hem na de uitzending een lift naar Gent aan te bieden. We hebben tot diep in de nacht in de Hotsy Totsy zitten praten. Ik herinner me vooral zijn prachtige taalgebruik, dat mij zozeer imponeerde dat ikzelf bijna stotterend mijn ideeën formuleerde.

Het is echter niet mijn bedoeling om in deze lezing mijn persoonlijke ontmoetingen met de kunstenaar Hugo Claus te beschrijven. Evenmin voelde ik het als mijn opdracht om nog niet onderzochte facetten van zijn oeuvre aan het licht te brengen. De Claus-exegese groeit en bloeit. Ikzelf bewonder hem, maar ik ben geen kenner. Maar het zou bijvoorbeeld wel opwindend zijn om een student in de literatuurgeschiedenis onderzoek te laten verrichten naar het gebruik van de muziek in Claus' oeuvre. Mij heeft het bijvoorbeeld altijd heeft geïntrigeerd dat Een bruid in de morgen als Leitmotiv Les biches van Francis Poulenc aanhaalt, het ballet gebaseerd op Watteau's dubbelzinnige schilderijen van dartele jongedames in het 'hertenpark' van Louis Quinze.

Niettemin, omdat Een bruid in de morgen op mijn zeventiende mijn eerste ontmoeting met Hugo Claus betekende, en omdat ik door mijn opvoeding theater altijd in een politieke context geplaatst heb, wil ik in deze lezing kort onderzoeken wat een kolossale kunstenaarsfiguur als Claus ons kan vertellen over de ideologieën die in deze stad na de triomfantelijke en blijde intrede van het nieuwe stadsbestuur op het Schoon Verdiep zo belangrijk zijn geworden . Ik wil het met name hebben over de Verlichting en mei '68, over het ondergeschikt maken van het algemeen belang aan het nationaal belang, en over de cultus van de 'Vlaamse identiteit'. Dat mag verwonderen, omdat Claus' politieke engagement vooral in de pers altijd opnieuw in vraag is gesteld. Wanneer we de vragen herlezen die de media door de jaren aan Claus hebben gesteld, dan begrijpt men zijn listige antwoorden en de pudieke distantie die hij daarbij in acht nam. Hij was te intelligent om niet aan te voelen dat de meeste journalisten in feite enkel wilden weten of hij nu al dan niet voor Louis Tobback zou stemmen, of hij Castro wel of niet een dictator vond en de Vlaamse beweging al dan niet een oubollige bedoening. Claus liet zich niet in de val liet lokken en reageerde geraffineerd op zulke al te doorzichtige vragen, met als logisch gevolg dat men zijn politieke engagement in twijfel trok.

Voor mij echter, getuigen al zijn romans, verhalen, gedichten en toneelstukken van een sterk politiek-maatschappelijk engagement. Soms verschuiven de accenten maar er altijd is er sprake van een duidelijk herkenbare opinie. Het directe politieke engagement van Günter Grass, Heinrich Böll of Jean-Paul Sartre lag Claus niet, al koesterde hij voor de laatste een enorme bewondering. Om het politieke engagement van Hugo Claus te begrijpen moeten we veeleer te rade gaan bij Hans Thies Lehmann, bekend om zijn briljante studie over het postmoderne theater. In zijn boek Postdramatisches Theater formuleert hij enkele stelregels. "Kunst is pas dan politiek wanneer zij in staat blijkt het politieke te zoeken waar wij het niet vermoeden". Dat vermogen leidt ertoe dat de zogenaamde realiteit onttakeld wordt, zodat de lezer of toeschouwer het routineuze van geweld, van corruptie, van besluiteloosheid, van gebrek aan visie, niet langer normaal vindt en zodoende die routine doorbreekt.

Het is in die zin dat wij toneelstukken als Een bruid in de Morgen (1953), Suiker (1958), Vrijdag (1969) en Interieur (1979) als sterk geëngageerd dienen te lezen. Volgens mij nemen het theater en de romans van Hugo Claus daarom bewust of onbewust deel aan een culturele stroming die uiteindelijk tot mei 1968 zou leiden. Zijn werk levert frappante voorbeelden van de culturele stroomversnelling die zich in Europa heeft voorgedaan. Het gaat om een beweging die in opstand kwam tegen het Duitse Wirtschaftswunder, tegen de veramerikanisering en tegen de weinig vreedzame dekolonisatie die zowat alle Europese naties op de andere werelddelen hebben uitgelokt. Twintig jaar na de Tweede Wereldoorlog was op dit continent een abces ontstaan dat dringend moest worden opengebroken. In tegenstelling tot wat bepaalde partijen daarover beweren ging het om een gebeurtenis die van enorm belang is gebleken voor de daaropvolgende decennia, de val van de Berlijnse muur in 1989 incluis. Hugo Claus en zijn vele Europese tijdgenoten hebben aan dat onbehagen uitdrukking gegeven. De culturele stroming die na de Tweede Wereldoorlog naar mei '68 leidde, probeerde de kunst, de Europese politiek en die van de natiestaat, zowel als de sociale problemen na honderdvijftig jaar ervaring met de Universele verklaring van de rechten van de mens opnieuw te formuleren. Daarom moeten we even terug in de tijd.

De verschrikkingen van de Napoleontische oorlogen, die zogezegd werden gevoerd op basis van de idealen van de Franse revolutie - de toespraak die Napoleon voerde toen hij in 1809 Spanje binnenvie,l is vergelijkbaar met die van George Bush toen hij met zijn leger Irak kwam bevrijden - leidden onvermijdelijk in heel Europa tot een vijftien jaar durende restauratieperiode. Goya, die de inval van Napoleon, had met zijn gravure 'El sueño de la razón produce monstruos' (De slaap van de rede brengt monsters voort) alles al samengevat. Het opschrift bij deze beroemde ets, 'De verbeelding, indien verlaten door de rede brengt ondraaglijke monsters voort,' lijkt profetisch voor de reactie van de Romantiek tegen de uitwassen van een Verlicht mensbeeld dat dit evenwicht had genegeerd. Rond 1830 reageerde de romantische beweging dan ookdirect tegen de evoluties die de Napoleontische oorlogen in de hand hadden gewerkt. De sprookjes van Grimm herformuleren die van Perrault. De staatsbeambte Hoffmann schrijft zijn fantastische verhalen over de kater Murr. Goethe's Walpurgisnacht wordt belangrijker dan zijn Wilhelm Meister. Wagner componeert in Tannhäuser zijn Venusberg en revolutioneert daarmee de muziekgeschiedenis door de extatische liefde buiten het huwelijk van Tristan en Isolde te bezingen. Berlioz laat in zijn Symphonie fantastique het hoofdpersonage hallucinaties beleven onder de invloed van opium; Dostojevski boort in alle zielenroerselen van zijn helden, lang voor Freud. Caspar David Friedrich schildert geen natuurtaferelen, maar de eenzaamheid en tegelijk de verbondenheid van het individu met de volle maan of een heuvellandschap aan zee.

Terzelfdertijd perverteert het burgerlijke kapitalisme, waarvan de kunstenaars hebben afstand genomen, de idealen van de verlichting. En ook al bevrijden de revoluties van 1848 Duitsland en Italië uit het feodalisme, al snel leidt een oorlogszuchtig nationalisme, imperialisme en kolonialisme de laatste fase van deze pervertering in. Deze evolutie creëerde het nieuwe proletariaat en haar revolutie, en legde de voedingsbodem voor de twee wereldoorlogen, die ten slotte de macht van Europa zullen breken. Deze hele overgang van Verlichting naar verduistering, tussen 1789 (het jaar van de Franse revolutie) en 1867 (het sterfjaar van Charles Baudelaire) wordt prachtig gesymboliseerd door de woorden van Sarastro tijdens de finale van Mozart's Zauberflöte: "Die Stralen der Sonne vertreiben die Nacht" en Baudelaire's 'Coucher du soleil romantique':

Que le soleil est beau quand tout frais il se lève,
Comme une explosion nous lançant son bonjour !
(...)

Mais je poursuis en vain le Dieu qui se retire ;
L'irrésistible Nuit établit son empire,
Noire, humide, funeste et pleine de frissons ;
(...)
Het gedicht drukt de ontgoocheling uit van de intelligentsia en de kunstenaars over die pervertering van de idealen van de verlichting. Op economisch vlak gaf het opgeven van de solidariteit aanleiding tot het ontstaan van het proletariaat. Het opgeven van de vrijheid op cultureel vlak leidde tot een hypocriete burgerlijke moraal, en het verlaten van gelijkheid op politiek vlak riep dictatoriale regimes in het leven.

Er liggen honderd jaar tussen Baudelaire's gedicht en mei '68. Al snel na de Tweede Wereldoorlog verviel het burgerlijke kapitalisme, ondersteund door het Amerikaanse Marshallplan waarvoor het Duitse Wirtschaftswunder symbool stond, opnieuw in zijn onverbeterlijke. In het interbellum ontstond een even grote ontreddering als na de Napoleontische oorlogen. De kunst stelde daarom alle regels in vraag: Schönberg creëert het twaalftonen-systeem, Picasso het kubisme, Breton het surrealisme. Na het voor Duitsland fatale vredesverdrag van Versailles ontpopt Berlijn zich tot het Sodom en Gomorra van de twintigste eeuw, wat evenwel gepaard gaat met een enorme creativiteit, van het expressionisme van de 'Blaue Reiter' tot de composities van Kurt Weill, de teksten van Berthold Brecht, de films van Fritz Lang en Marlène Dietrich. Max Reinhardt, de bekende theaterdirecteur, regisseert in die dagen Maeterlincks L'Oiseau Bleu en laat zich 's nachts door zijn vrienden meevoeren om in een Berlijns cabaret Josephine Baker naakt te zien dansen.

Terzelfdertijd maken het fascisme en het nazisme zich op voor de ontketening van Europa's meest desastreuze oorlog in de drieduizend jarige geschiedenis van het continent. Na de catastrofe verhoogt de Koude Oorlog tussen Amerika en Rusland, met Europa als schaakbord, het onbehagen. Op 15 maart 1957 ondertekenen enkele visionaire politici het Verdrag van Rome, het feitelijke begin van de Europese Unie, terwijl intellectuelen en kunstenaars de culturele stroming ontwikkelen die definitief komaf maakt met de bourgeoiscultuur, die zij voor de ramp verantwoordelijk achten.

Laten we duidelijk stellen dat die cultuur groot geworden op het einde van de 19e eeuw niets meer had te maken met de burgerlijke waarden van het begin van die eeuw zoals we dat kunnen zien in de schilderijen van Greuze, horen in de strijkkwartetten van Beethoven en lezen in Goethe's fameus 'dem wahren guten, schönen'. De rijk geworden burgerij verving waarheid door hypocrisie, het goede door paternalisme, en de schoonheid door design. De beweging van mei '68 verzamelt in zich alle ervaringen van de tijd der verlichting en van het daarop reagerende romantisme. Zij zoekt naar de lancunes van de verlichting, corrigeert de religie van de ratio en doet dit met een romantisch elan zoals Safranski dat in zijn boek over het romantisme beschrijft. Dat maakt de beweging zo fascinerend en terzelfdertijd fragiel.Het is de tijd dat Stanley Kubrick in zijn films de oorzaken van dit morele faillissement analyseert; de vernielende potentie van een permanente vooruitgang, de hypocriete, gewelddadige en perverse gevolgen van de seksuele onderdrukking, de brutaliteit van militarisme en oorlog als uitlaatklep. Het is de tijd van Boris Vian in Frankrijk, van Harold Pinter en Peter Brook in Engeland, Heiner Müller in Duitsland, Gombrowizc in Polen. Wat Claus zozeer imponeerde in het theater van Artaud werd door die mensen verder ontwikkeld. Ik citeer Artaud over zijn Theâtre de la cruauté: « Il ne sagit pas de la cruauté que nous pouvons exercer les uns contre les autres en nous addressant par la poste des sacs d'oreilles humaines comme les empereurs Assyriens. Il s'agit de celle beaucoup plus terrible et necessaire, que les choses peuvent exercer contre nous. Nous ne sommes pas libres et le ciel peut nous encore tomber sur la tête. Et le theâtre est fait pour nous apprendre d'abord cela. »
Het leidde ook tot de uittocht van belangrijke gezelschappen uit de officiële theatertempels. Peter Stein ging naar de Schaubühne am Halleschen Ufer, Arian Mnouchkine naar de Cartoucherie de Vincennes, Jean Vilar stichtte het Festival d'Avignon. Voor de eerste keer sprak men van 'hedendaagse kunst': Donaueschingen werd daarvan het muziekfestival, met Pierre Boulez en Karlheinz Stockhausen als boegbeelden. Men bouwde musea van hedendaagse kunst. Men rekende met andere woorden definitief af met een versteende traditie, waaraan het bourgeois-establishment, dat de twee wereldoorlogen had veroorzaakt, zich vastklampte. Hierin schuilt ook de reden waarom populistische en traditionalistische politici de nieuwe culturele stromingen die in mei '68 tot uiting komen als avant-gardistisch en elitair bestempelen, wat we vandaag ook beluisteren in het stadhuis van Antwerpen. Strikt genomen gaat het hier om weinig meer dan een eufemistische parafrasering van wat de dictaturen van de dertiger jaren 'Entartete Kunst' noemden.

Europese context
De enorme dimensie van Claus' oeuvre wordt pas duidelijk wanneer men het leest binnen de Europese context die ik hier heb geschetst, en niet enkel binnen de Vlaamse. Claus neemt die beweging volledig in zich op en beleeft ze tijdens zijn verblijf in Parijs direct. Naar aanleiding van Mascheroen en Tijl Uylenspiegel schrijft hij: "Ik wil daarin door de schokwerking van extreme situaties die mensen proberen op te schrikken, dat is iets wat ik als schrijver kan doen; injecties geven die het publiek beter doet beseffen aan wat voor machten en mogelijke ontwikkelingen het blootstaat. Daarnaast zouden mensen als ik zich moeten voornemen om iedere week een paar uur actief mee te doen met het tot stand brengen van een politieke revolutie. Niet dat ik geloof dat het veel zal helpen. Het uitgangspunt is de wanhoop, net als bij het schrijven. Het ongeloof dat het wat uithaalt, maar tegen dat ongeloof in moet je blijven doorgaan." Beter kan men de idee van Camus' mythe van Sisyphus niet samenvatten.

Ook Claus' belangstelling bijvoorbeeld voor De Gouden Tak, van de Schotse antropoloog James Frazer, met als ondertitel 'Mythes, Magie en Religie,' getuigen van zijn inzicht in de kloof tussen de ratio en de menselijke instincten. Ook hij worstelt met de euforie van de Verlichting. Het is dan ook vanzelfsprekend dat Claus in die jaren Büchners Wozzeck en Dantons Tod vertaalt, profetische werken uit het begin van de negentiende eeuw, die honderd jaar op hun tijd vooruit lopen, en die de Franse Revolutie vlijmscherp in al haar positieve en negatieve aspecten analyseren. Ook zijn vertaling van Seneca's Thyestes, wiens gewelddadigheid volledig in de lijn ligt van Kubricks film, en Bunuels Un chien Andalou, gaan volledig in die richting.

Al deze invloeden bepalen het experimentele karakter van het festival in Knokke, waar Hugo Claus op 30 december 1968 zijn Masscheroen voorstelde . Geïnspireerd door het enige middeleeuwse mysteriespel waarin een vrouw - Mariken van Nieumeghen - haar ziel aan de duivel verkoopt, wordt Mascheroen en de daaropvolgende rechtszaak, die meer dan een jaar in beslag neemt, het iconische signaal voor de definitieve ontvoogding van Vlaanderen uit de greep van een obscuur ruraal katholicisme gestructureerd rond machtige dekenijen, met de basiliek van Koekelberg - het sieraad van kardinaal Van Roey - als kers op de taart. Een en ander luidde ook het afscheid in van een oubollig flamingantisme, dat al zijn heil had gezocht in 'Vlaanderen voor Christus'. Mascheroen had dezelfde symboolfunctie als de val van de Berlijnse muur. De weg lag open voor alle Vlaamse kunstenaars die in de jaren zeventig en tachtig het gezicht en het prestige van Vlaanderen zouden bepalen.

Hugo Claus was natuurlijk niet de enige die dit heeft mogelijk gemaakt, maar toch zou ik durven spreken van een 'Clausgeneratie' die dankzij hem ontstaan is, al hebben sommigen uiteraard hun vader moeten vermoorden. In Duitsland heet men deze generatie de kinderen van Rudi Dutschke, naar de studentenleider op wie in 1968 een aanslag werd gepleegd. In Amerika en Engeland heeft men het over The Flower Power Generation, met haar nadruk op vreedzaam protest.

In elk geval, na Mascheroen zou Vlaanderen nooit meer kunnen zijn wat het in de negentiende eeuw geweest was : obscuur, verzuild, hypocriet, ongeletterd en bijgelovig,. Zoals Louis Paul Boon het zei: "Met de Spaanse militaire herovering en de Contrareformatie verdween het culturele leven zo goed als volledig uit de Zuidelijke Nederlanden waarin alleen de dommeriken, de onnozele halzen en de onwetende dienaar der Roomse kerk nog op hun plaats waren." Vandaag blijkt er naar die tijd een nieuwe nostalgie te ontstaan.

Toen Hugo Claus Het verdriet van België zijn hoofdroman noemde, dit jaar dertig jaar oud, was hij te intelligent om niet te beseffen dat hij met deze titel zélf het verdriet van Vlaanderen zou worden en definitief als Belgicist zou worden gebrandmerkt. Er kon geen twijfel over bestaan dat de Vlaamse bevolking en meer nog, de politici zich niet met die personages en hun gedrag zouden willen identificeren. Nochtans is deze roman de noodzakelijke bijbel voor al wie zich wil informeren over de Vlaamse identiteit, en niet enkel tijdens de naoorlogse jaren.

Over die identiteit is ongelooflijk veel onzin verkocht. Weinigen hebben dat zo haarscherp onderzocht als Marc Reynebeau in zijn boek Het klauwen van de leeuw, met als ondertitel De Vlaamse identiteit van de 12e tot de 21e eeuw. Hij ontmaskert de door de Vlaamse Beweging en de Vlaams-nationalisten geconcipieerde identiteit als een artificiële constructie die niet is opgebouwd op concreet waarneembare gegevens maar die werd gedefinieerd in functie van een ideologie.

Laten we het duidelijk stellen: reflecties over identiteit zijn altijd ideologisch. Naargelang onze leeftijd, onze ontmoetingen en het milieu waarin we op een bepaald ogenblik leven is de identiteit van elk van ons in voortdurende beweging. Nadat ik tien jaar in Salzburg tegen de bierkaaien van een vastgeroeste opera-traditie had gevochten, was ik niet meer dezelfde persoon als toen ik op mijn tweeëntwintigste afstudeerde in de rechten.

Ook gemeenschappelijke identiteiten evolueren. Dat kan al met een naam samenhangen. Onlangs hoorde ik een Congolese vrouw in een interview zeggen: "Hoezo, ben ik Congolees? Ik ben in Zaïre geboren, en voel me nog altijd Zaïrees". En wat de zogenaamde Zeventien Provinciën van de Lage Landen betreft: hadden zij nog steeds een gemeenschappelijke identiteit na de Pacificatie van Gent in 1576, toen de Zuidelijke katholieke en de Noordelijke Calvinistische provincies hun religieuze meningsverschillen voor zich uit schoven om een politieke unie te vormen tegen de Spaanse overheersing?

Volgens mij bestaat er nog steeds een groter verschil tussen een Utrechtenaar en een Gentenaar, dan tussen een Gentenaar en een inwoner van Rijsel, al spreekt die dan een andere taal. Net als in Suiker trokken Vlaamse seizoenarbeiders doorgaans naar Noord-Frankrijk, naar Nederland, en behalve in Iran schrijven Sjiieten en Soennieten allebei in het Arabisch, maar voelen ze zich totaal verschillend.

Om het ideologische karakter van de begrippen identiteit en natie beter te begrijpen moeten wij die soms tot in het karikaturale uitwerken. Identiteit betekent onder meer dat we bij de ander deze verschillen benadrukken die niet tot onze eigen identiteit behoren. Identiteit veronderstelt namelijk dat we haar definiëren in oppositie met de ander, waarbij die ander dan snel tot vijand wordt.
Antwerpen en Gent zijn Vlaamse steden en hebben dus een gemeenschappelijke identiteit. Als ik nu Gent als natie zou willen uitbouwen tegenover Antwerpen vind ik snel scheidingsvlakken om die natievorming ideologisch te ondersteunen. Antwerpen ligt op de rechteroever van de Schelde en was dus afhankelijk van de hertog van Brabant, een leenheer van de Duitse keizer. Gent ligt op de linkeroever, een stad van de graaf van Vlaanderen, die een vazal was van de koning van Frankrijk. Het bezoek van de Duitse keizer Heinrich, in Wagner's Lohengrin, kan zich dus alleen maar in het Steen van Antwerpen afspelen.

De 'overkant' speelt met andere woorden een belangrijke rol in de artificiële natievorming - denk maar aan Noord en Zuid-Korea vandaag . En omdat Antwerpen de overkant was, moesten ik in mijn jonge jaren soms uren wachten aan de zogenaamde konijnenpijptunnel om bij mijn groottantes in Antwerpen op bezoek te gaan.

De herinnering aan die groottantes vertelt me trouwens een en ander over onze Vlaamse identiteit. Als echtgenotes van de broers van mijn grootvader uit het Meetjesland konden ze zich onderling maar moeilijk verstaanbaar maken: de ene sprak Gents, de andere Antwerps. Als het nodig was behielpen ze zich van de paar woorden Frans die ze als dienstmeisjes bij de Antwerpse en Gentse bourgeoisie hadden opgedaan. Overigens droegen die Vlaamse groottantes, ook al woonden ze tussen Zomergem nabij Gent en Wommelgem in het Antwerpse, door en door Vlaamse voornamen: Tante Emerance, tante Margeritte en tante Clementine!

De man van tante Margeritte woonde in het Gentse Pussemiersstraatje, op een honderdtal meter van Hugo Claus toen hij aan de Predikherenlei logeerde, en hij was huisschilder - net als Claus in zijn jonge jaren. Toen ik negen jaar was toonde mijn grootoom me vol ontzag het Lam Gods in de St. Baafskathedraal, hij vond de Kruisafname van Rubens in Antwerpen daarnaast maar een prul. De toren van St. Baafs mocht dan wel iets lager zijn dan die van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal in Antwerpen, hij stond tenminste in het midden, en niet opzij zoals in Antwerpen, omdat men daar de tweede toren niet hadden kunnen betalen. In Gent zette men de tering naar de nering, wat niet in de aard lag van de sinjoren, zoals de Spanjaarden de Antwerpenaren hebben genoemd. Ja, ze hadden daar wel een dierentuin, eentje met veel zotte apen erin... Op die manier werd als negenjarige mijn vijandsbeeld over 'die stad aan de overkant' gevormd.

Qua dierentuin was Antwerpen inderdaad een van de eerste steden op het Europese continent die over een zoo beschikte, sinds 1843, na Wenen, Parijs en Amsterdam. Dieren waren dus wel geliefd in die stad, anders dan wat de Engelse schrijfster Quida (een schuilnaam voor het zeer Brits klinkende Marie Louise de la Ramée) in haar roemruchte roman A Dog of Flanders beweert. Het boek verscheen in 1872 en vertelt met ontzetting over het gebruik van de hondenkar, dat in 1824 al in Frankrijk en in 1855 in Engeland was verboden. In België gebeurde dat pas vanaf 1952. Mijn Gentse vrienden Didier Volckaert en An Van Dienderen hebben daarover een mooi boek gepubliceerd, waarover ik een en ander moet vertellen om de ideologische lading van het begrip identiteit bloot te leggen.

A Dog in Flanders is het verhaal van de kleine jongen Nello en zijn trekhond Patrash waarmee hij in Antwerpen melk gaat verkopen om wat geld te verdienen voor de verzorging van zijn oude oom. Uitgeput door de honger en de kou sterven de kleine jongen en zijn hond uiteindelijk in de Onze-Lieve-Vrouwkathedraal, onder de Kruisafname van Rubens.

Dit droevige verhaal werd de basis voor vijf Amerikaanse speelfilms en leidde in Japan niet alleen tot een tekenfilm, maar ook tot drie televisieseries van tweeënvijftig afleveringen. Het werd een dusdanig succes dat meer dan dertig miljoen Japanners in Vlaanderen naar hun geliefde helden op zoek gingen. Reisbureaus boden hen een programma aan met zowel een bezoek aan de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal als aan het standbeeldje van Nello en Patrash in Hoboken, dat het gemeentebestuur daar in 1985 ijlings had opgericht om aan het Japanse toerisme tegemoet te komen.

Een en ander was hoegenaamd niet naar de zin van het Antwerpse stadsbestuur. Onvergeeflijk vond men het, dat de Vlaamse identiteit en het Antwerpse imago werden verbonden met het pauperisme op het einde van de negentiende eeuw, rondom een arme jongen, ook nog eens afkomstig uit de Ardennen, en bovendien een held die ten onder gaat - in een roman die tot overmaat van ramp Hollandse tulpen met Gentse azalea's verwart.

In 1985 was Antwerpen druk in de weer met haar imago als stad van Rubens, van de mode, de diamant en de haven, niet als een stad van hondenkarren. Om de vele tienduizenden Japanners, ontgoocheld door het gebrek aan informatie over hun helden, enigszins te bedienen werd in de kathedraal ten slotte een kleine gedenktafel aangebracht die verwees naar het beeldje in Hoboken.

Het Japanse beeld van onze Vlaamse identiteit verschilde dus enigszins van ons eigen spiegelbeeld, wat de Amerikanen op hun beurt evenzeer naar hun hand zetten: in hun vijf verfilmingen duikt als rekwisiet steevast een spinnewiel op, een werktuig dat destijds al lang niet meer werd gebruikt. Gretchen am Spielrade was immers een begrip voor de Amerikanen en in alle steden met een middeleeuwse flair hoorde volgens hen een spinnewiel.

De Salzburgers hadden dan weer minder complexen over hun
identiteit. Met dollartekens in hun ogen hebben ze wereldwijd hun stad als die van de familie Von Trapp en The Sound of Music aan de man gebracht. Hun beroemde stadsgenoot Mozart hebben ze pas honderd jaar na zijn dood ontdekt...

Een laatste voorbeeld van wat Vlaamse identiteit zo allemaal kan inhouden, vinden we in een anekdote over Peter Benoit uit Harelbeke, die Hugo Claus kort opvoert in De verwondering. In navolging van de negentiende-eeuwse nationale muziekstijlen, componeert Benoit niet alleen zijn Rubenscantate, maar ook het symfonische gedicht De Schelde, zoals Smetana dat deed met de Moldau. Frans Liszt, de meest begaafde pianovirtuoos van de negentiende eeuw, was een fascinerende man, die net als Claus een onweerstaanbare aantrekkingskracht uitoefende op de beroemde en artistieke vrouwen van zijn tijd. Hij huwde onder andere Gravin D'Agoult met wie hij een dochter kreeg, Cosima, die later met de twintig jaar oudere Richard Wagner zou trouwen. Liszt was een ongelooflijk geïnteresseerd en genereus musicus die niet alleen Wagner promootte, maar ook door heel Europa reisde om nieuw talent te ontmoeten. Wat hem dus ook naar Harelbeke bracht, op zoek naar Peter Benoit, die hem alleszins niet heeft ontmoet: zijn huishoudster liet die rare, artistiek uitziende snuiter, met al dat lange vette grijze haar, op de stoep staan.

Nochtans had diezelfde Liszt in 1841 de nieuwe Gentse Opera met een recital geopend, maar Harelbeke ligt 31km van Gent verwijderd, een wereld van verschil...

Zo triviaal verloopt dat dus, een identificatieproces - ook vandaag nog. Voor de huidige Antwerpse burgemeester zijn de Vlamingen rijk en de Walen arm, wat die laatsten volgens de neoliberaal-calvinistische heilsleer enkel aan zichzelf te danken hebben. Als ik die redenering hoor, dan denk ik aan mijn Gentse grootoom en aan de huishoudster van Peter Benoit.

Op basis van zulke politieke cultuur is het niet verwonderlijk dat de Vlamingen zich wel voor de familie Pfaff willen of kunnen interesseren, maar niet voor Het verdriet van België. De Vlaamse identiteit, zoals het nationalisme ons die sedert twee eeuwen opdringt, is niet alleen artificieel, zij is bovenal kleinburgerlijk, katholiek gekleurd, behoudsgezind en ze is niet vies van navelstaren. Toen Vlaanderen in de jaren 80 rijk was geworden en men zowel de mode als de wijnbouw als 'kunst' ging beschouwen, werd die Vlaamse identiteit opnieuw gedefinieerd, met de slogan 'Vlaanderen leeft'.

Natuurlijk bestaat er zoiets als een Vlaamse identiteit, maar het zijn in de eerste plaats de kunstenaars die haar sedert meer dan achthonderd jaar hebben gevormd en haar inhoud hebben gegeven. Ze ontstond vanuit een typisch stedelijke cultuur die we door en door Vlaams mogen noemen. Vanaf de twaalfde eeuw verkrijgen steden als Brugge, Rijsel en Gent zogenaamde 'vrijheden' die telkens opnieuw met de Blijde Intrede van de vorst bezegeld worden. De Vlaamse steden - en die ontwikkeling loopt parallel met die van de Italiaanse - evolueren zeer snel. Al in de 13e eeuw knopen belangrijke ambachtsgilden internationale contacten aan om handel te kunnen drijven. Al gauw ontstaat bij deze klasse een behoefte aan luxe-voorwerpen waarmee zij zich kan profileren tegenover de patriciërs en de heersende vorsten. De kracht van de Vlaamse identiteit ligt in die stedelijke en ambachtelijke cultuur met een visie op de toen gekende civilisatie, een goed georganiseerd stadsbestuur, een geraffineerd uitgewerkte verstandhouding met de vorsten, en een onovertroffen artisanaal kunnen elk in zijn eigen vak. In die atmosfeer ondersteund door de bourgondische hertogen duiken belangrijke kunstenaarsfiguren op. Met Jan Van Eyck in Gent, later Hans Memling in Brugge en Rogier Van der Weyden in Brussel duiken kunstenaars op wier oeuvre de toenmalige internationale kenners als 'kunst' omschrijven: De 'science' - het kennen, of het artisanale - wordt 'art', het kunstwerk. Vlaamse identiteit heeft niet zozeer te maken met het Scild en Vriend van de Klauwaerts, maar vooral met het woord Schilderij, letterlijk het beschilderde schild, omdat het wapen van de adellijke geslachten op hun schilden werd geschilderd.
Het is Jan Van Eyck die als eerste in Europa de burgerlijke portretkunst zal ontwikkelen. Voorheen kennen we enkel de vorstelijke portretkunst die de afgebeelde idealiseerde, om politieke redenen of om beter te scoren op de adellijke huwelijksmarkt. Met Jan Van Eyck en de Vlaamse stedelijke cultuur wordt dat anders.

Bekijk Van Eycks portretten, bijvoorbeeld 'Baudouin de Lannoy of 'De man met de rode tulband' - een zelfportret -, of de goudsmid Jan de Leeuw , 'Kardinaal Albergati' of 'Timotheo'. Allemaal kijken zij vanuit de lijst als door een venster naar de wereld. De achtergrond is zwart, zodat de gelaatsuitdrukking een bijzondere aantrekkingskracht krijgt, want in zijn burgerlijke portretten gunt Van Eyck de blik het voorrecht een leven uit te drukken dat de onzichtbare ziel in het zichtbare lichaam - het gelaat - presenteert. Hans Belting schreef daarover een prachtige studie, Spiegel der Welt, Die Erfindung des Gemäldes in den Niederlanden'. De portretkunst van Van Eyck was een artistieke uitvinding die heel Europa heeft veroverd. Maar laat mij er meteen aan toevoegen dat Jan Van Eyck voor kenners schilderde, voor burgers die wisten wat er in de wereld gebeurde en die aan de basis lagen van de renaissance, het humanisme en het Engelse parlement.

De zingende engelen en de heilige Cecilia in het Lam Gods leggen de band met de Vlaamse polyfonisten. Tussen 1450 en 1580 veroveren Johannes Ockeghem, Josquin Des Prés, Adriaan Willaert, Cipriano de Rore uit Ronse en Orlandus Lassus de hele Europese scène, van het Franse hof in Parijs, tot de San Marco in Venetië, van de familie D'Este in Ferrara tot het Vaticaan. Ook bij hen kreeg de muziek dankzij de eisen van een burgerlijke en stedelijke cultuur een meer menselijk gelaat. Het waren de Vlamingen die een synthese maakten van de Franse, Engelse en Italiaanse polyfonie. Ze schonken de muziek een grotere melodische toon en brachten haar van de gemeenschap naar het individu, waardoor ze ipso facto de weg bereidden voor Claudio Monteverdi. En dan hebben we nog Jeroen Bosch, wiens 'Tuin der lusten' door Filip II naar Spanje werd gebracht, Breughel die zijn volk schilderde, en Hugo van der Goes. En dan zijn er nog Jeroen Bosch wiens Tuin der lusten samen met vele Breughels door Filip II naar Spanje werd gebracht, Hugo van der Goes bij de medici en Rubens als de meest artistieke ambassadeur die Vlaanderen ooit heeft gekend en vele anderen.

Wanneer men het tussen het midden van de vijftiende en het einde van de zeventiende eeuw over 'I fiamminghi' heeft, dan bedoelt men daarmee deze schilders en polyfonisten - en niet, met alle respect, Jan Breydel en Pieter Deconinck.

IDENTITEITSCRISIS
Tussen het verval van de stad Antwerpen na de sluiting van de Scheldemonding en de nieuwe internationale uitstraling van de Vlaamse kunstenaars rond de voorlaatste eeuwwisseling en de Eerste Wereldoorlog, met Paul Van Ostaijen, Fernand Khnopff, Maurice Maeterlinck, Emile Verhaeren, Permeke en tal van anderen, liggen driehonderd jaar. Er gebeurt veel, zowel in Antwerpen, Gent als Mechelen. Mozart mag de beiaarden van Gent en Antwerpen bespelen. De vader van Beethoven verlaat Mechelen richting Bonn. De Oostenrijkse Nederlanden hebben ons mooie bouwwerken nagelaten, maar het kan weinig anders dan opvallen dat Vlaamse kunstenaars internationaal niet langer aanwezig zijn. Vanaf de negentiende eeuw concentreren we ons meer en meer op onszelf. Dat was wellicht noodzakelijk, omwille van onze zoektocht naar een herdefiniëring van de eigen identiteit, omwille van de vraagstelling ook, naar de Belgische natie en de ontwikkeling van de Nederlandse taal. Maar die identiteitscrisis heeft wel degelijk een creativiteitscrisis tot gevolg gehad. We importeerden en imiteerden de nationale stromingen in de kunst, en niet altijd de beste. Hendrik Consience's Baes Gansendonck, vertelt ons daarover meer dan zijn Leeuw van Vlaanderen.

Het is pas wanneer de Vlaamse kunstenaars opnieuw hun voelhorens over de grenzen heen naar heel Europa uitstrekken, dat ze zich creatief opnieuw internationaal positioneren. Het verblijf van Paul Van Ostaijen in Berlijn, zijn kennismaking met het Dadaïsme aldaar en zijn vertrouwdheid met Hugo von Hofmannsthal waren zeer belangrijk. Zonder zijn belangstelling voor het Parijse theaterleven zou Maeterlinck nooit een Nobelprijswinnaar zijn geworden. En voor diegenen die Maeterlinck als Vlaamse schrijver willen uitschakelen omdat hij in het Frans schreef, citeer ik hier met genoegen Cyriel Buysse, met wie hij veertig jaar bevriend was: "We hebben het al te goed gekend, het Gentse water. Maeterlinck dankt er aan de wonderbaarlijke aantrekkelijkheid die zijn Serres Chaudes hebben gewekt. Wij waren als Maeterlinck Gentenaars. Niemand kon als wij Maeterlinck begrijpen. Want wat was zijn kunst anders dan weerspiegeling der eigen stad, weergave als het ware door eigen innig gemoed van het Gentse stadsbeeld". Zoals Hugo Claus verhuisde Maeterlinck zeer vaak en hing er altijd een prachtige kopie van het Lam Gods in zijn slaapkamer.

De onbewuste relatie tussen Claus en Maeterlinck, langs Oostakker om, intrigeert mij nog altijd. Als ik trouwens aan Maeterlinck denk, en hoe hij tijdens zijn slapeloze nachten in een van zijn kastelen altijd het jachtgeweer binnen handbereik hield en niet aarzelde om de kater dood te schieten die urenlang in het park zat te janken, dan zie ik altijd een Clauspersonage in een van die landelijke kastelen aan de rand van Vlaamse dorpen, geplaagd door de fantasieën van een oudere man die verliefd is op een jongere vrouw.

En daarmee zijn we weer bij Hugo Claus en zijn Verdriet van België beland. Die titel vertelt over het verdriet van Louis Seynaeve, over België, over het verdrietige België, over het Belgische verdriet, over het verdrietig stemmende België, en nog zo veel meer. Wie vertrouwd is met de versleutelde woordspelingen van Mozart voelt onmiddellijk de adembenemende taalvirtuositeit van Hugo Claus, net als zijn genoegen om de lezers in een moeilijk te doorgronden labyrint binnen te leiden. Alleen al door schitterende constructietechniek en zijn magistraal beheerst taalgebruik positioneert hij zich bij de allergrootsten.

Bovendien schildert hij zijn gehate en geliefde Vlaanderen zoals Breughel dat deed: in al zijn sublieme vulgariteit, waarbij de landbouwer niet eens de val van Icarus opmerkt. Niemand heeft ooit overwogen Breughel daarom als elitair en vervreemd van het volk te karakteriseren.

Hugo Claus schrijft over Vlaanderen zoals William Faulkner en Tennessee Williams over de Amerikaanse zuidelijke staten, met een geconcentreerde zuinigheid die aan Beckett doet denken; met juist getypeerde karaktertrekken die doen denken aan de Vlaamse primitieven en aan Balzac. Je hoort in zijn romans de muziek van zijn tijdgenoten in Parijs, Italië, Duitsland, Nederland, Amerika en Cuba. Zijn eruditie verwondert telkens opnieuw, al zou men zich enkel beperken tot de lectuur van de Leitmotiven die zijn romans begeleiden. Hij zuigt permanent zijn artistieke omveld in de schilderkunst, filmkunst, literatuur, theater in zich op. Het verwondert mij telkens opnieuw wie hij allemaal heeft gekend en ontmoet. Daardoor positioneert hij zijn Vlaanderen dat niet zichzelf bekijkt in de spiegel maar open staat voor alles wat buiten Vlaanderen op kunstgebied gebeurd in de internationale kunstenwereld. Daarom ook werd hij de Vlaamse spilfiguur van de culturele stroming die leidde naar '68.

Natuurlijk was hij niet alleen, er waren zijn compagnons en vele andere Vlaamse kunstenaars, maar hij was een baken en creëerde volgens mij daarom na mei '68 de Clausgeneratie waarover ik het al had en waartoe ik behoor. Sindsdien is de Vlaamse kunstenaarsgemeenschap weer de internationaal gerichte als voorheen en spreekt men opnieuw van 'I fiamminghi', op alle vlakken. Jan Hoet organiseerde in Kassel een Documenta, hij bouwde een museum voor hedendaagse kunst, promootte overal ter wereld Vlaamse kunstenaars en bracht de internationale naar Gent - van Beuys tot Kiefer. Intussen zijn het door hem gepromote kunstenaars zoals Jan Fabre en Wim Delvoye die het Louvre mochten herdecoreren. Frie Leysen organiseert het theaterfestival van de Wiener Festwochen, Ivo Van Hove leidt al meer dan tien jaar de Amsterdamse Stadsschouwburg, Guy Cassiers ensceneert in de Scala Wagners ring, Luc Perceval veroverde alle Duitse theaters, Anne Teresa de Keersmaeker en Alain Platel zijn niet alleen de sterren van Avignon, maar reizen de wereld rond, van Argentinië tot Tokyo, en laten hun Vlaamse producten internationaal financieren. Erwin Mortier, Tom Lanoye, David Van Reybrouck en vele anderen worden in alle mogelijke talen vertaald. Serge Dorny leidt de opera van Lyon, Mark Clemeur die van Straatsburg, ikzelf na die van Parijs de opera van Madrid, en laten we ruimhartig zijn; de Waal Bernard Foccroule floreert in Aix-en-Provence en Frédéric Flamand, met zijn typisch Waalse naam, leidt het ballet van Marseille. Zoals de polyfonisten beheersen de Belgische barokmusici de wereldscène, en de Belgische film werd oscarfähig... Ik zou nog lang met deze opsomming kunnen doorgaan.

Om al die redenen, zijn literair meesterschap en zijn veelzijdigheid als schilder, filmmaker, theaterregisseur, had Hugo Claus de Nobelprijs verdiend. Hij staat absoluut op hetzelfde niveau als velen die hem de laatste jaren hebben gekregen. Maar lobbying is part of the game en dat dit in Vlaanderen niet gebeurde, hangt samen met de positie van onze kunstenaars en nog meer onze schrijvers. Ik citeer Marc Reynebeau in zijn al in 1988 verschenen Apollo's klacht: "De moreel en ethisch bevoogdende traditie heeft de Vlaamse lezer een leescultuur bijgebracht die baadt in een eenzijdig idealisme. Daardoor primeert bij het lezende publiek een literaire waardering en in een verwachtingspatroon ten aanzien van literair werk niet de literair esthetische norm, maar wel het conformisme ... dat een verwarrende werkelijkheid op een heldere en een eenvoudige manier zin moet geven, en geen ruimte laat voor twijfel of onzekerheid. Zulke manipulaties en vervormingen van de literaire essentie leiden via onderwijs en media tot een vervalsing en banalisering van de literaire smaak en het kwalitatieve oordeelsvermogen. De Vlaamse schrijver kan op die lezer nooit volledig rekenen. (...) Telkens wanneer er zich opnieuw een vernieuwende of avant-gardistische stroming aandiende, liet de lezer het afweten, of het nu gaat over Hugo Claus of Ivo Michiels. De schrijver is een vreemdsoortige en bijna geheimzinnige figuur. Literatuur en auteurs kunnen daarom geen evidentie zijn in Vlaanderen. Het is de ethische verknechting die de Vlaamse literatuur tot een willoos hulpinstrument gemaakt. Daardoor wordt de literatuur gereduceerd tot een subsidiair bijkomstig marginaal verschijnsel dat zijn belang niet aan zichzelf ontleent, maar enkel aan de zuivere gevoelens die er in verheerlijkt worden. Het is een vloek". Dat is ook de reden waarom de Vlaamse kunstenaarsgemeenschap zich niet wil laten inlijven in een nieuwe ideologisch gefabriceerde natie: 'I fiamminghi' waren altijd wereldburgers, die maar al te goed de ideeën van Eric Hobsbawm kennen: "Nations as a political destiny are a myth. Nations do not make states and nationalisms but the other way round. I cannot but add that no serious historian of nations and nationalism can be a committed political nationalist. As Renan said: getting its history wrong, is part of being a nation".

WACHTEN OP GODOT
Wanneer men dus een nieuwe natie zou willen vormen, zou het de eerste opdracht moeten zijn de bevolking te informeren over diegenen die de identiteit van die natie gestalte hebben gegeven- in plaats van hen te brandmerken als een elite die niets te maken heeft met het volk. Het tegendeel is waar. Hugo Claus staat veel dichter bij het volk dan om het even welke Vlaamse politicus. Hugo Claus staat veel dichter bij het volk als menig Vlaamse politieker. Hugo Claus zal er bijvoorbeeld altijd voor zorgen dat dié vrouwen waarover men in praatcafés zoals In Den Doofpot of In Den Eenhoorn graag schampere bemerkingen zou maken, zo worden voorgesteld dat de lezer of het theaterpubliek hen als slachtoffer aanvoelt. De regieaanwijzing voor Hilda in Een bruid in de morgen, de vrouw die door de moeder werd uitgezocht om te huwen met de jonge Thomas om de eer en de kas van de familie te garanderen luidt als volgt: "De moeder leidt nicht Hilda binnen, een strenggeklede vrouw rond de 30, onhandig en verlegen, iets te veel gemaquilleerd. Maar niet belachelijk."

Het wordt dus tijd om die genoemde vloek op de Vlaamse literatuur op te heffen. En dat kan door het creëren van 'plaatsen der herinnering'. Laten we dus alle straten, pleinen en leien tussen de Schelde en de Groenplaats, met het stadhuis in het midden, noemen naar Vlaamse kunstenaars die Vlaanderen haar ware identiteit hebben gegeven. Wat hebben de Antwerpenaren eigenlijk te maken met Kennedy? Stel u voor, een Hugo Claustunnel naar Gent, naast de Ludo Craeybeckxtunnel naar Brussel. Antwerpen als stad waar literatuur en politiek elkaar de hand reiken. Hugo Claus zou wellicht gezegd hebben "Gerard, ik vrees dat wordt een wachten op Godot", waarop ik dan zou antwoorden, Cees Notenboom citerend: "Hugo, dan wordt het de hoogste tijd dat gij gaat spoken op het schoon verdiep".


© Gerald Dauphin / Imageglobe.
Hugo Claus in 1968. Samen met zijn Europese tijdgenoten rekende hij af met de cultuur van de bourgeoisie.



mardi 26 mars 2013

La FWB va fêter les 50 ans d'immigration marocaine


Belga et La libre Belgique

La Belgique et le Maroc signaient un accord bilatéral relatif au recrutement de la main d'oeuvre marocaine pour l'économie belge le 17 février 1964.
La Fédération Wallonie Bruxelles (FWB) s'apprête à fêter les cinquante ans d'immigration marocaine en Belgique, début 2014. Dans ce cadre, une série d'activités culturelles coordonnées par l'espace Magh à Bruxelles sont prévues à partir de février 2014. Un appel à projets a été lancé dans ce sens par la ministre francophone de la Culture et de l'Egalité des chances, Fadila Laanan, lundi. La Belgique et le Maroc signaient un accord bilatéral relatif au recrutement de la main d'oeuvre marocaine pour l'économie belge le 17 février 1964. "En 50 ans, nos sociétés se sont ouvertes au métissage", s'est réjouie Fadila Laanan. "L'immigration est une chance, mais aussi une souffrance", a-t-elle ajouté.
Pour commémorer ce cinquantième anniversaire, la FWB organise une saison artistique et festive de février à juin 2014. L'appel à projets lancé lundi s'adresse "aux opérateurs culturels, éducatifs, sociaux, maisons de quartiers, associations et acteurs socioculturels". Les idées des artistes professionnels et amateurs sont attendues pour fin 2013 à l'Espace Magh. La programmation de cette saison comprend trois dimensions: art et culture; éducation, jeunesse et pédagogie; social.
Rachid Benbouchta, Abdelmalek Kadi, Giuliana Mettini ou encore Zidani ont déjà indiqué leur volonté de participer à cet événement. Najob Ghallale, le directeur de l'Espace Magh, insiste sur le fait que cette "fête" ne s'arrête pas à la communauté marocaine mais s'adresse à toutes les immigrations et à tous les Belges.
La FWB a débloqué un budget de 500.000 euros pour l'organisation de ces commémorations.


COMMENTAIRE DE DIVERCITY
UNE BOURDE POLITIQUE, UNE BEVUE PEU COSMOPOLITE
Cette annonce faite dans la Libre de ce matin à suscité une explosion de commentaires de lecteurs du Forum de La libre, parmi lesquels beaucoup remettent ce projet de célébration anniversaire dans une perspective historique.
Ce flot de commentaires occulte toutefois un aspect du dossier, à notre sens essentiel, qui n'est jamais abordé, celui de l'immigration comme réponse à la préoccupation démographique, et ce dans le prolongement du rapport du célèbre démographe français Sauvy dont on a célébré justement cinquantième anniversaire de sa publication. De quoi s'agit-il:

1. SEUIL DE RENOUVELLEMENT : UNE DUALITE DEMOGRAPHIQUE MANIFESTE ENTRE WALLONIE ET FLANDRE
"Au lendemain de la Première Guerre mondiale et sans que celle-ci ne joue le moindre rôle, le taux brut de reconduction des générations n'est plus atteint en Wallonie. Jusqu'en 1945-1946, le taux d'accroissement naturel est négatif. Il y a davantage de décès que de naissances. Après la guerre, le seuil de renouvellement de la population en Wallonie redevient positif et franchit même la barre du simple équilibre (indice 1, différence entre naissance et décès). En Flandre, la natalité était plus forte et la mortalité plus faible, avec comme conséquence un taux d'accroissement naturel plus élevé, se chiffrant au minimum à 7,8 %o (en 1946-1950 et 1962) et au maximum à 8,7 %o (en 1961). Le Baby-boom apparaît dans les deux régions, mais à des niveaux différents, le dynamisme démographique de la Flandre étant très supérieur à celui de la Wallonie. Dans cette période d'après-guerre encore, la dualité démographique de la Belgique est manifeste. Elle le demeure jusqu'à nos jours même si l'écart tend à se réduire entre les deux régions.
2. L'IMMIGRATION COMME PREOCCUPATION DEMOGRAPHIQUE
Alors qu'auparavant on avait de préférence recours à l'immigration de jeunes hommes célibataires pour les besoins des charbonnages, de la métallurgie et des travaux publics, un tournant sera pris dans les années soixante. C'est en effet en raison de la structure d'âge vieillie de la population wallonne - et le rapport établi à ce sujet par Alfred Sauvy fera l'effet d'un choc - qu'une préoccupation démographique, à savoir le rajeunissement de la population, se greffera aux mobiles économiques de l'immigration. Désormais les regroupements familiaux seront encouragés et les immigrés seront aussi diversifiés par sexe et âge. On voit donc bien comment les facteurs économiques et démographiques se sont conjugués pour faire de l'immigration un phénomène spécifiquement wallon et ouvrier, avant qu'elle ne se diversifie sur le plan régional, en s'étendant vers Bruxelles et la Flandre et, sur le plan des activités, vers d'autres secteurs.
Le premier objectif préconisé par le Rapport Sauvy est l'arrêt du vieillissement tant au sommet qu'à la base et le second, l'alignement sur les populations les plus vieillies. Pour les atteindre, Alfred Sauvy préconise une politique de soutien des naissances, en développant une série de mesures s'inspirant du modèle français en accroissant notablement l'aide accordée aux deuxième et troisième enfants.
Sauvy montre qu'une politique de soutien des naissances, même réalisée dans un cadre régional, donnerait des résultats insuffisants à moyen terme, dégageant ainsi la nécessité de prévoir une politique d'immigration à effectifs importants, à caractéristique familiale." (sic: www.wallonie-en-ligne.net/1996_Societe-wallonne.../)

Revenons donc aux commentaires de lecteurs:

"A l'heure où "les ménages sont plus pessimistes que jamais quant à leur niveau de vie...", à l'heure où " plus de 10.000 nouveaux cas de ménages en saisie sur salaire...", à l'heure où au Lambermont on passe la nuit à concocter de nouvelles taxes, voilà notre parvenue, décide de ponctionner 500.000 euro du budget ..."

"500.000 euros pour ce caprice de Mme Laanan et ses amis "artistes"."

"En 50 ans, nos sociétés se sont ouvertes au métissage"
... Peut on parler de société de métissage quand on voit la "ghettoïsation" de certains quartiers de la capitale?"

"Cette arrivée massive a été voulue par le grand patronat pour casser les syndicats et permettre de jouer les salaires à la baisse.
Les Belges de souche et les belges nouveaux, ainsi que les enfants de ces deux catégories sont toutes les victimes de cette politique qui a été décidée et voulue par les "pères politiques" de nos dirigeants actuels qui ne font que poursuivre l’œuvre mais à plus grande échelle
Nous avons hérité de cette situation et le résultat est que des pauvres Wallons et Bruxellois se chamaillent avec des pauvres Africains ou Magrébins pour l'unique intérêt du grand capital et du grand patronat (ceux qui continue à demander plus de flexibilité, de compétitivité et qui au final, délocalise à tour de bras)...

L'immigration a été une arnaque et une souffrance et les réels perdants de ce processus sont à la fois les Belges "de souche" et les immigrés. Cette immigration est un processus politique, un accord de gouvernement à gouvernement qui chacun avait intérêts à jeter les uns contre les autres des pauvres des deux cotés de la méditerranée.

On a fait miroiter aux immigrés un avenir meilleur et la possibilité de gagner convenablement sa vie mais en réalité on leur a imposé de basses besognes de subalternes mal payées et aucun effort n'a été fait pour les intégrer au giron social. On en a fait des citoyens de seconde zone, marginaux et même pire, on les a poussé a rester via la loi sur le regroupement familial.

L'afflux de main-d’œuvre bon marché a permis de faire du dumping social et de casser la puissance du monde ouvrier (la grève de 60-61 est le dernier mouvement syndicat d'envergure).

Rappelons que c'est le mouvement wallon qui a favorisé l'immigration marocaine car les polonais, portugais, ... étaient catholiques et donc proche du mouvement flamand. La FGTB faisait des campagnes au Maroc pour les inviter à venir ici.
Le recrutement officiel de travailleurs marocains pour les charbonnages a cessé moins de deux ans après la signature de la convention de 1964. Il a concerné en tout quelques milliers de personnes.
Comment en est-on arrivé aux centaines de milliers de (Belgo-) Marocains qui vivent aujourd'hui en Belgique? Va-t-on nous l'expliquer à l'occasion de cet anniversaire?"


Sans doute tout ceci n'est-il pas d'une rigueur scientifique parfaite mais cela montre une chose: ces 500.000 euros pourraient utilement être injectés dans des projets susceptibles de promouvoir, (notamment via l'enseignement) une dynamique interculturelle.
Il est assez surprenant de voir une ministre d'origine marocaine initier un projet qui toucherait essentiellement la communauté marocaine. Difficile de ne pas y voir une initiative de caractère communautariste d'autant plus que la "série d'activités culturelles coordonnées par l'espace Magh" aura lieu en pleine année électorale.
Mais,à en juger par les premières réactions, il y a fort à craindre que s'il est maintenu comme tel, le projet de madame la Ministre fera perdre plus de voix à son parti qu'il n'en glanera.
N'est-il pas temps de regarder l'immigration en Europe comme un phénomène global et nécessaire au vu de l'effondrement de la démographie sur le territoire du vieux continent?
Il est, par contre, maladroit et contreproductif de braquer un projecteur sur les ghettos communautaristes qu'elle a immanquablement crées.
L'Europe de demain sera inter et transculturelle ou elle ne sera pas.
Bruxelles doit absolument mettre l'accent sur son caractère cosmopolite et internationaliste et éviter les manifestations de caractère communautariste et particulariste. Et cela est vrai pour l'Europe dans son ensemble.
Est-ce si difficile à comprendre?

MG


Capitale verte européenne 2015 : Bruxelles parmi les quatre finalistes


Michel De Muelenaere

Bruxelles figure parmi les quatre villes finalistes pour le titre de « capitale verte européenne 2015 ». Les autres lauréates sont Bristol, Glasgow et Ljubjana.

On l’a appris aujourd’hui : Bruxelles figure parmi les quatre villes finalistes pour le titre de « capitale verte européenne 2015 ». Les autres lauréates sont Bristol, Glasgow et Ljubjana. Décerné chaque année, ce prix est attribué par un panel d'experts et par des membres du jury européen « à la ville européenne qui a démontré des résultats durables en matière de respect de normes environnementales strictes et qui s’engage à poursuivre des objectifs ambitieux en faveur de l’environnement et du développement durable ».
Pour Evelyne Huytebroeck (Ecolo), la ministre bruxellois en charge de l'Environnement et de l'Energie à Bruxelles depuis 2004, rien n'est gagné, « mais Bruxelles peut être très fier du bond en avant réalisé en 10 ans ». A ses yeux, Bruxelles propose un véritable projet, « ambitieux, visionnaire, concret qui transforme notre région en ville Durable ».
La désignation de la ville qui remportera le titre sera faite en juin prochain.

COMMENTAIRE DE DIVERCITY
BRUXELLES VILLE DURABLE?
Bruxelles ville durable,capitale d'une Belgique qui s'évapore et d'une Europe qui se disloque? Durable, entre un statut de métropole urbaine, de Wallobrux en devenir ou de ville région indépendante selon le voeu de ses habitants sondés sur la question.
Que celui qui croit comprendre se manifeste.


lundi 25 mars 2013

Dichter op de locomotief


GEERT MAK OVER ZIJN inspiratiebron Joseph ROTH

Joseph Roth (r.) naast collega en vriend Stefan Zweig op een terras in Oostende, zomer 1936.
Joseph Roth, de Joods-Oostenrijkse journalist en schrijver van onder andere Radetzkymars , sloeg in 1933 op de vlucht voor de nazi's. Een nieuw boek van Els Snick belicht zijn passages in België en Nederland. Ook in onze contreien had en heeft Roth immers bewonderaars. Geert Mak bijvoorbeeld, die deze tekst over zijn inspirerende ‘metgezel' schreef.
In mei 1939 schreef Joseph Roth in Parijs zijn allerlaatste werk, onder de toepasselijke titel: De legende van de Heilige Drinker . Tijdens een maaltijd hoorde hij, min of meer terloops, dat zijn vriend Ernst Toller zich had verhangen. Hij stortte in, belandde in een Parijs armenziekenhuis, kreeg een delirium omdat hem, zwaar verslaafd als hij was, iedere alcohol werd geweigerd, werd met riemen aan zijn bed vastgebonden, er kwam ook nog een longontsteking bij, en vier dagen later was hij dood. ‘Ik moet hier weg!' was de laatste schreeuw die een bezoeker van hem hoorde, maar voordat zijn vrienden voor hem in actie hadden kunnen komen was het al gebeurd.
Roths begrafenis paste in alle opzichten bij zijn manier van leven en zijn onafhankelijke geest. Het werd één grote oploop van katholieke christenen, Joodse emigranten, Oostenrijkse monarchisten en legitimisten, Duitse sociaaldemocraten, communisten en liberalen. Spreker na spreker lijfde de overledene in bij de eigen gelederen, voor eens en altijd. De stemmen en tegenstemmen werden steeds luider. Uiteindelijk kwam het hier en daar zelfs tot een handgemeen. Het was, in alle opzichten, een voorbeeldige begrafenis voor een onafhankelijk denker en journalist.
VAKMANSCHAP
Ik heb Roth altijd beschouwd als een vriend en metgezel, en daarin ben ik waarachtig niet de enige. Het was, gek genoeg, tijdens een Amerikaanse reportagereis, dat ik hem echt goed leerde kennen, alweer jaren en jaren geleden. Ik had een bundel van zijn journalistieke werk uit Berlijn in m'n bagage gestoken, en tijdens een lange treinreis langs de oostkust werd zijn schrijvende stem mijn belangrijkste gezelschap. Zo moet dat dus, dacht ik voortdurend. Zo moet je kijken. Zo moet je vragen. Zo bouw je een scène op. Zo breng je een stemming over op de lezer. Zo sleep je hem mee, tegen wil en dank soms, naar de meest godvergeten uithoeken van de twintigste eeuw, en je laat hem mee zweten en bloeden. En dat doe je allemaal in een paar honderd woorden, en geen letter meer dan nodig. Dat is journalistiek vakmanschap op z'n top.
Ik citeerde hem een keer, in een van die reisverslagen. En prompt maakte ik de dagen erna kennis met nog een ander fenomeen rondom Joseph Roth: zijn eeuwige vrienden. Waar ik ook kwam op de krant, her en der, van de hoofdredactie tot de steno, schoten mensen me aan met: ‘Goed dat je hem weer eens even genoemd hebt.' Er bleek een stil verbond te bestaan rondom Joseph Roth, een genootschap leek het wel, een Joseph-Rothgenootschap waarvan je opeens lid kon worden zonder het zelfs maar te beseffen.
STARREPORTER
Is het toevallig dat ook nu nog zoveel journalisten lid zijn van het Joseph-Rothgenootschap? Bepaald niet. De treurige omstandigheden rondom het sterven van Joseph Roth zouden voedsel kunnen geven aan allerlei romantische veronderstellingen over onze held. Hoe arm hij was. Hoe onbegrepen door zijn tijdgenoten. Een soort Vincent van Gogh van de journalistiek, zoiets.
Dat idee moeten we snel uit ons hoofd zetten. Joseph Roth was een ongekend goede journalist, zijn journalistieke werk hoort bij de kern van zijn oeuvre en ook zijn literaire werk is ervan doortrokken. En zo werd hij ook gezien, ook in zijn tijd, ook in zijn wereld. Hij had alleen, en nu druk ik me elegant uit, een levensstijl die nóg meer kostte dan hij in huis had, zowel financieel als fysiek. Toen hij, drie jaar voor zijn dood, op 12 juni 1936 in de Amsterdamse boekhandel Allert de Lange een voordracht hield onder de titel ‘Glauben und Vortschritt' zaten er, typisch voor Roth, twintig journalisten in de zaal, maar de waterkan moest, ook typisch voor Roth, niet met water worden gevuld maar met jenever.
Roth hoorde bij de ‘starreporters' uit de Weimarrepubliek, en hij werd navenant goed betaald. De twintiger jaren waren in Duitsland de hoogtijdagen van de krantenfeuilletons, het waren, net als nu de tv-talkshows, de plekken waar reputaties werden gemaakt en gebroken, en Joseph Roth gold op dat terrein als een van de allerbeste. Zelf schepte hij op dat hij soms in één week wel tien columns en feuilletons aan dertig kranten verkocht. In de amper twintig jaren dat hij journalistiek actief was schreef hij – meestal aan café- en restauranttafels – bijna 1.500 krantenartikelen, plus nog eens zestien romans en negentien novellen.
Als een echte freelancer had hij, zeker in zijn beginjaren, ook iets van een kameleon: in het sociaaldemocratische Vorwärts was zijn toon bepaald anders dan in de braaf-burgerlijke Frankfurter Zeitung . Maar in zijn journalistieke roeping was hij zonder compromis. En hij had daarbij zijn eigen ideeën over journalistiek. ‘Ik teken het gezicht van de tijd,' schreef hij tijdens een conflict met de Frankfurter Zeitung . ‘Dat is de opgave van een grote krant. Ik ben een journalist, geen verslaggever, ik ben een schrijver, geen hoofdartikelenschrijver.'
ZWERVER
Joseph Roth had een jaloersmakend observatievermogen, hij voelde haarfijn aan wat tekenend was voor dat ‘gezicht van de tijd'. Nooit zal ik bijvoorbeeld vergeten hoe hij in 1919 door het toen uitgehongerde Duitsland reisde, en op het station van Chemnitz zag hoe een conducteur, een ernstige man, bonbons zat te eten, de rest van een doosje dat iemand in een coupé had achtergelaten. Hij at, schrijft Roth, ‘deze snoeperij van lichte meisjes' met een strak gezicht, alsof het een boterham met worst was. ‘Een halfjaar geleden had deze conducteur zeker geen bonbons gegeten. Nu heeft hij honger.'
In deze en duizend andere observaties toonde Roth zich de rasjournalist die hij was. Toch is hij nooit een echte krantenman geweest. Bij een krant hoort immers wel degelijk ook die dagelijkse verslaggever, die hoofdartikelenschrijver, en, ik voeg eraan toe, ook de onderzoeker, de na-meter, ja zelfs de knopenteller.
In de literaire salon voelde hij zich evenmin echt thuis. Hij was een groot stilist, maar bij discussies over, bijvoorbeeld, aard en wezen van ‘de roman' viel hij in slaap. De literatuurcritici hoonde hij, met hun ivoren torens: ‘Telkens als Duitse journalisten een boek schrijven, moeten ze zich bijna verontschuldigen. Hoe kwamen ze daartoe? Willen de eendagsvliegen tot de rang van hogere insecten opstijgen? Willen zij, die van de dag leven, de eeuwigheid binnentreden?'
Je kunt Roth in geen enkel een vakje plaatsen. Hij hoorde nergens bij, dat was misschien wel zijn belangrijkste eigenschap. Niet als politiek denker – de taferelen op zijn begrafenis maakten dat wel duidelijk –, niet als kunstenaar en zelfs niet als burger. Zijn hele volwassen leven bracht Joseph Roth door in hotels en pensions en een enkele logeerkamer, een eigen bed heeft hij nooit gehad, zijn bestaan bleef zwervend. Zijn enige vaste punt was zijn werk, en de rust en het zelfvertrouwen dat die cocon van schrijversconcentratie altijd weer opriep, waar hij ook was.
ONRUST
Roth hoorde tot het slag schrijvers – John Steinbeck was er ook zo eentje – die hun werk eerst en vooral beschouwden als een ambacht, en die hun trots bovenal ontleenden aan hun ambachtelijkheid. En in die zin is Roth waarschijnlijk meer journalist gebleven dan we vaak wel denken, ook toen hij Europese faam verwierf met zijn romans en novellen. Roths vriend en collega Soma Morgenstern bevestigde dat. ‘Roth vond het bovenal heerlijk om journalist te zijn', zei hij. ‘Hij was er trots op.'
Journalisten ruiken dat, en het verklaart voor een deel de diepe genegenheid die sommigen van hen nog altijd voor hem koesteren. Maar dat is niet het enige punt van herkenning. Ik zei dat Roths wereld, die wereld van zeventig jaar geleden, vanaf onze 21ste eeuw een hele andere, verre wereld lijkt. Maar is dat werkelijk zo? Was Roths wereld, bij nadere beschouwing, wel zo anders. Ligt zijn aantrekkingskracht ook niet in de hernieuwde actualiteit van zijn werk? Heb ik niet laatst zijn Spinnenweb weer met rode oren van herkenning herlezen? Had ik niet hetzelfde gevoel toen hij, in een van zijn Berlijnse reportages, beschreef hoe hij het Duitse ‘bladenbosje' zag groeien: ‘De jonge boompjes heten Völkische Ratgeber , Kampfbund , Deutscher Ring , Deutsches Tageblatt , en zijn van de onvermijdelijke hakenkruisen voorzien die men tegenwoordig diep in elke schors snijdt...' En is niet een even herkenbaar en onrustig gevoel allesbepalend in zijn werk, met name in Radetzkymars en De Kapucijner Crypte , het gevoel dat we leven op de rand van een voorbije, of bijna voorbije, wereld?
In 1927, bij de 25ste sterfdag van Emile Zola, beschreef Joseph Roth in bloemrijke bewoordingen waarom hij deze grondlegger van de grote reportage, van de literaire non-fictie zo u wilt, zo bewonderde. Eigenlijk ging dat stuk ook over hemzelf. Zola was, zo schreef Roth, de eerste Europese schrijver was die het deed zonder schrijfbureau als inspiratiebron. Hij was ‘de eerste romancier met een notitieblok'. ‘De eerste dichter op de locomotief'. Zola verenigde zo alles in zich, literatuur en journalistiek, verslaggeving en poëzie.
De dichter op de locomotief. Joseph Roth is dat geworden, en gebleven. Totdat de journalist met riemen gebonden werd. En de locomotief in de afgrond verdween.


COMMENTAIRE DE DIVERCITY
JOSEPH ROTH ECRIVAIN COSMOPOLITE
Je ne saurais dire pourquoi Joseph Roth me touche à ce point.
C'est en découvrant à Ostende une vidéo évoquant la rencontre quotidienne de Roth et de Zweig dans les cafés de la ville balnéaire et forcément au merveilleux café de l'hôtel du Parc que j'ai découvert, pour la, première fois la surprenante personnalité de Joseph Roth, journaliste prodigue (een soort Vincent van Gogh van de journalistiek) et auteur d'une vingtaine de romans et nouvelles de grande qualité.
" Zijn journalistieke werk hoort bij de kern van zijn oeuvre en ook zijn literaire werk is ervan doortrokken. En zo werd hij ook gezien, ook in zijn tijd, ook in zijn wereld...".

Comme nous le montre le magnifique article de Geert Mak un autre écrivain journaliste nomade et cosmopolite, Roth n'eut jamais de chez soi et vaqua de chambre en chambre, de table de bistro en table de restaurant.
J'ai passé des heures à sa place au Tournon un merveilleux café parisien situé près du Sénat, aux jardins du Luxembourg. "Il se consume à sa table du Tournon où il s’invente des vies. L’alcool lui est une protection, la fumée un voile." (PA)
Mais je laisse au lecteur le grand plaisir de découvrir ce grand cosmopolite sous la plume de Geert Mak et de Pierre Assouline.
A le lire, on mesurera combien le signifiant "cosmopolite" a évolué au cours des septante dernière années à partir d'un signifiant inventé autrefois par Alexandre le Grand, philosophe et inventeur du concept qui tellement nous interpelle sur DiveCity. Un concept qui hante la romanité, Al Andalus, la Sicile de Frédérique II de Hohenstaufen, la Vienne de Freud, Mahler, Musil, Von Hofmannsthal et aussi, bien sûr Stefan Zweig qui s'exilera en France, à Ostende et enfin à Rio où il se suicidera avec sa jeune femme. le 22 février 1942.
"Roth était le dernier témoin d’un empire disparu, un authentique patriote de la monarchie austro-hongroise" (P. Assouline)
"Ich zeichne das Gesicht der Zeit"
Je trace le visage de ce temps. Et de fait il sentait mieux que personne de quoi était fait cet air du temps. ("Zeitgeist")
Jamais il ne dormit dans son propre lit, dans sa propre chambre, c'était un écrivain et journaliste nomade. Sa vie fut une longue errance cosmopolite.
"Dans la marche Radetsky et la "crypte des capucins" (où gisent les empereurs et impératrices d'Autriche) le lecteur se retrouve dans "un monde fini ou en train de finir."(Mak)
Il y a aussi de cela dans l'air du temps que nous respirons aujourd'hui en Europe.

MG

Joseph Roth (r.) naast collega en vriend Stefan Zweig op een terras in Oostende, zomer 1936.