jeudi 28 novembre 2019

Ursula Von der Leyen: «Je demande votre soutien pour un nouveau départ de l’Europe»


Les députés européens se prononcent ce mercredi sur la future Commission européenne.
par Belga Le Soir

La présidente élue de la nouvelle Commission européenne, l’Allemande Ursula von der Leyen, a présenté mercredi matin au Parlement européen son collège de 26 commissaires (sans Britannique) et ses objectifs pour les cinq années à venir, choisissant d’évoquer d’abord très largement la question du climat, avec le « Green Deal » confié aux mains de son premier vice-président Frans Timmermans.
Dans un discours large et consensuel, elle a appelé les eurodéputés à travailler « ensemble » pour une Europe courageuse et audacieuse. « Je demande votre soutien pour un nouveau départ de l’Europe », a-t-elle lancé aux parlementaires réunis à Strasbourg, qu’elle a promis de « continuer d’écouter ». » Commençons à travailler », a-t-elle proposé, alors qu’elle doit recevoir dès midi le vote d’investiture nécessaire à son entrée en fonction ce week-end (1er décembre).
Elle a besoin d’une majorité simple de la part des eurodéputés, et les voix des trois principaux groupes politiques de l’assemblée, qui la soutiennent (PPE, Renew et S&amp ; D), lui suffisent. La quatrième formation du Parlement en nombre de sièges, celle des Verts/ALE, a quant à elle réitéré mercredi ses critiques, visant notamment les portefeuilles du Français Thierry Breton et du Hongrois Olivér Várhelyi. Le groupe écologiste ne votera pas, en milieu de journée, en faveur de la Commission Von der Leyen, a répété sa co-présidente Ska Keller. Ils promettent cependant d’être un « partenaire constructif mais critique », « prêt à coopérer » sur les textes qui vont, selon eux, dans la bonne direction. Celle d’un engagement concret pour la lutte contre le réchauffement et pour une gestion humaine de l’immigration, entre autres.
 « L’UE va introduire le financement climatique dans tous ses budgets », avait affirmé Ursula von der Leyen un peu plus tôt. Quant à la migration, « une Europe qui est tellement fière de ses valeurs doit pouvoir trouver une solution humaine et efficace », a-t-elle estimé sans s’avancer plus avant.
L’ancienne ministre allemande de la Défense a présenté chaque membre de son collège comme étant « la bonne personne pour le bon boulot ». Les 26 commissaires de Von der Leyen comprennent Didier Reynders, toujours ministre des Affaires étrangères et de la Défense du gouvernement belge en affaires courantes, et Thierry Breton, premier ex-grand patron à devenir membre de l’exécutif européen.


COMMENTAIRE DE DIVERCITY
NOT EXACTLY A SOFT JOB !

Charles Michel en succédant au Polonais Donald Tusk ne regardera sans doute pas la Communauté européenne avec les mêmes lunettes que le Polonais. La belle Ursula van der Leyen qui a réussi son examen de conduite de l’Europe dejustesse et Michel auront beaucoup de mal à combattre les velléités centrifuges des nationalistes du groupe de Visggrand et d’autres gouvernements à la Salvini ou à la Kurz…Il aura un avantage sur la première dame de l’Europe, celui d’avoir dû résister pendant cinq ans aux pressions indépendantistes de la NVA.
Le nouveau duo à la tête de l’Europe devra se coltiner avec un Parlement européen infesté de parlementaires d’extrême droite et avec un conseil de premiers ministres où siègent de plus en plus de populistes indépendantistes et eurosceptiques. Not exactly a soft job. De grosses tensions en perspective ! 
QUESTION DE POINT DE VUE
Le point du vue ? C’est ce point d’où on regarde les choses. Hubert Beuve-Méry, fondateur du journal Le Monde entendait observer notre planète du point de vue de Sirius, il se voulait, comme Romain Rolland « au-dessus de la mêlée ». Ivan Krastev a choisi de regarder l’Europe actuelle à travers ses lunette bulgares, c’est à à dire du point de vue d’une ancienne république d’Europe de l’Est qui connut  45 années d’occupation soviétique avant de se « convertir » au libéralisme de l’Europe de l’Ouest. Le résultat est décoiffant et braque un projecteur cru sur l’illibéralisme d’Orban , Kaczynski et autres dissidents du ggroupe de Visgrad.
Timothy Garton Ash le décrivit lui et son camarade de classe Timothy Snyder, comme les étudiants  les plus brillants qu'il ait jamais eu.
Il paraît que Charles Michel aurait rencontré longuement Ivan Krastev avant de prendre ses nouvelles fonctions de président du conseil de l’Union européenne. Ursula von der Leyen et lui auront énormément de mal à éviter la dislocation de l’Union Européenne.
« Le mouvement illibéral », dernier ouvrage de Krastev coécrit avecl’américain Stephen Holmes est une lecture obligatoire pour qui veut comprendre le délitement annoncé de l’Union européenne.
MG 


"LA MORALE DU MONDE MAFIEUX  GANGRENE LES HAUTES SPHERES  DE LA POLITIQUE MONDIALE.
d’après IVAN KRASTEV BEGINT WAAR FUKUYAMA EINDIGT
‘de moraal van de criminele wereld bereikt de top van de wereldpolitiek’ (in de standaard)

Selon le philosophe bulgare Ivan Krastev, le monde bascule. La période pendant laquelle l'Occident a été larggement imité touche à sa fin.  L'HISTOIRE PEUT MAINTENANT REPRENDRE SON COURS NORMAL. 
Krastev est l'un des penseurs les plus profonds d'Europe. 
Ses tribunes dans le New York Times, Die Zeit et The Guardian touchent un public intellectuel de millions de personnes. Dans son dernier livre, « The  Light that failed   :  How the West won the Cold War but lost peace », il relève que Fukuyama croyait que tout le monde voudrait désormais  imiter l'Occident. Il savait que ce ne serait pas le cas partout, mais il pensait que les relations entre imitateurs et imitatés demeureraient harmonieuses bien qu'une telle relation soit, par définition, génératrice  d'hostilité.  Lorsque vous imitez quelqu'un, vous reconnaissez sa supérioritéce qui révèle  en soi  une crise d'identité. De plus, l'imitateur aspire à prendre votre place. S'il veut être comme exactement  vous, il n'y aura pas beaucoup de place pour vous in fine.
Pourquoi ?  A l'Est il y a plus d'inégalités économiques que du temps du communisme. 
Les électeurs de cette région ont en commun d'éprouver du ressentiment parce qu'ils ont fait d’énormes  efforts pour s'assimiler. Et quiconque s’épuise à vouloir  ressembler à quelqu'un d'autre finit par s’aigrir.
Très vite, l'imitation a pris la forme d'une migration  de masse  vers l’ouest. La chute du rideau de fer a été vécue comme une révolution libérale, mais les libéraux eux-mêmes ont été les premiers à partir, à fuir leur patrie  : ils étaient plus jeunes, parlaient plusieurs langues étrangères, étaient mobiles et ils aspiraient à vivre dans le futur. 
Pour ceux-là, l'Occident représentait l'avenir et la meilleure forme de révolution était en quelque sorte la migration. En 30 ans, 25 millions de personnes se sont déplacées de l'est vers l'ouest de l'Europe. La Roumanie a vu 3,5 millions de personnes quitter son territoire au cours des 10 dernières années, soit près de 20% de sa population. 

Krastov estime que les conséquences de cetté émigration ont été largement sous-estimées. On observa en effet à cette période un exode massif  hors des  petites nations agravé par un faible taux de natalité et une population résiduelle âgées. La peur apocalyptique de disparaître d'ici cent ans nourrit la résistance en Europe de l'Est contre l'accueil de réfugiés et de migrants non occidentaux.


L'OUEST A-T-IL COMMIS DES ERREURS ?
Quelqu'un comme Tony Blair a largement  sous-estimé le l'impact migratoire. Sa décision d'ouvrir immédiatement les frontières aux Européens de l'Est a indéniablement ouvert la voie au Brexit. L'élargissement à l'Est s'est accompagné d'un tache aveugle de l'ère de l'imitation : difficile de faire entrer l'Europe orientale dans votre club et imaginer  que ce club ne va pas changer. La plus grande illusion des démocrates libéraux aura été que l'autre moitié du monde changerait rapidement, sans être influencée par elle en retour.
A ses débuts Orban, était un partisan enthousisaste du libéralisme.... 
Il a repris des textes législatifs d'autres États membres de l'UE, puis il es a instrumentalisés pour fragiliser la démocratie libérale. C'est pourquoi nous parlons d'État Frankenstein pour désigner  une démocratie antilibérale, (illibérale) avec des lois d'États « libéraux ». 

 Kastev s'intéresse plus aux lacunes et dysfonctionnements  des autres Etats  en Occident qu'à ce que tout le monde sait déjà.
Alors que l'Europe de l'Est a fait de son mieux pour ressembler à l'Ouest, la Russie a migré plus à l'Est. Krastev : " comme un 'animal blessé qui feint la mort jusqu'à ce qu 'il soit redevenu assez fort pour riposter, la Russie a feint  de suivre les normes et institutions occidentales ".
POURQUOI ?
Par nécessité, ils n'étaient pas assez forts pour choisir ouvertement une autre voie. Contrairement aux Occidentaux, les Russes font une distinction entre la fin du communisme et l'effondrement de l'Union soviétique. Ils ont laissé tomber le communisme sans trop d’états d'âme  mais l'effondrement du grand empire fut ressenti par la majorité des Russes  comme  un traumatisme national. Le coup a été terrible. Le pays a perdu en peu de temps  une parcelle de territoire de la taille de l'Union européenne ; le PIB a chuté d'un tiers et l'espérance de vie a diminué de sept ans. Le nombre de suicides a explosé. Personne en Russie n'a compris comment cela a pu se produire : "Nous avions pourtant un gigantesque arsenal nucléaire, un service secret redoutable et une armée puissante ?".
Les Russes ont le sentiment d'avoir été trahis à l'époque, par une alliance contre nature de leurs propres dirigeants et par l'Occident. 


DEPUIS QUAND LA POUTINE A-T-IL CESSÉ D'IMITER L’OCCIDENT ?
La révolution orange de 2004 en Ukraine a marqué un tournant, qui a été interprété comme une attaque contre la sphère d'influence russe. 
La crainte que la même chose soit tentée envers Moscou - en conjonction avec une reprise économique due à la hausse des prix du pétrole - a amené Poutine à amorcer un tournat. Il a fait l'analyse que la Russie, plutôt que de s'ouvrir à la liberté et à la démocratie, avait tout intérêt à imiter en priorité la politique étrangère de l'Occident. Selon lui, la Russie pouvait redevenir une superpuissance en défiant les autres nations  après tout ce qu'ils ont tenté  d’infliger   à la Russie.
Fondamentalement , Poutine est beaucoup moins puissant que l'Occident et dans une confrontation directe, la Russie  serait perdante. 
Est-il sage, comme Macron l'a proposé ce mois-ci, de renouer le contact avec Poutine ?
Krastev ne cache pas sa  sympathie pour le brillant instinct politique  de Macron.
Mais  comment l'Europe peut –elle faire face à son influence décroissante dans un monde complexe ?  Macron veut sortir de la situati ondans laquelle nous espérons, à chaque élection américaine, qu'un candidat pro-européen sera élu. Il opte pour la rupture avec Washington plutôt que pour l'attentisme .
Il enchaine les grandes déclarations mais il n'explique jamais ce qu'il veut vraiment dire. Ce faisant, il déstabiliseplus qu’il ne stabilise: que doivent penser les Polonais de ses soupçons sur l'efficacité de  l'OTAN ? Ils choisiront quant à eux  de faire tout ce qui est en leur pouvoir pour garder les Américains à bord de l'alliance atlantique.

Et puis il y a le cas Trump, qui se demand comment il se fait que les perdants de la Seconde Guerre mondiale, les Allemands et les Japonais, fabriquent  demeileures voitures que les Américains. Et il se pose la même question au sujet des perdants de la guerre froide, de la Chine par notamment. Selon lui, comme selon Orban, le vainqueur doit renforcer son pouvoir et les perdants doivent être humiliés. Il ne comprend pas l'idée de base de l'après-guerre : tant qu’ils fabriquent des voitures pour le marché mondial, ils ne fabriquent pas de chars en vue d’une nouvelle guerre mondiale.
 Les Américains sont choqués que les avantages de la mondialisation puissent s'être  transformés en inconvénients pour eux.
Trump veut être non seulement le chef du  pays le plus puissant, mais aussi le plus cynique et il rejette l'idée de la morale dans un monde immoral. 
Ce qui fait peur à Kastrev  dans l’approche  de Trump et de  Poutin, c'est l'introduction de la morale du monde mafieux au sommet politique.  
LES CONNAISSANCE OUI ; LA LIBERTÉ NON
Dans leur dernier chapitre, Krastev et Holmes évoquent  l'essor de la Chine et de l'état du monde. Après trente ans, écrivent-ils, l'ère de l'imitation touche à sa fin et nous nous retrouvons dans un monde plus orienté vers la performance, sans centres de pouvoir clairs. C'est un monde dans lequel l'Occident perd rapidement de son influence : la fin d'une " anomalie historique néfaste ".
 Mikhaïl Gorbatchev s'est tourné vers l'Occident en affirmant : "Le socialisme est une bonne chose, c'est le parti qui fait problème." La Chine a fait le raisonnement inverse en affirmant que "ce qui est bon dans le communisme, c'est le monopole du parti communiste, qui es se révèle un outil efficace de gouvernement.
La Chine a choisi de s'approprier habilement et de manière sélective et ingénieuse les  principaux  atouts  de l'Occident. Ils ont envoyé des étudiants en Europe  et absorbé les connaissances technologiques de l'Occident, sans jamais copier ou importer l'essentiel :  la liberté.

Ils se fichent de savoir si le gouvernement est de gauche ou de droite et de quel genre de culture il s'agit, tant qu’on demeure en phase avec la Chine. La Chine s'intéresse de préfére aux États vassaux et aux répliques de son système.
 Les libéraux ne doivent pas regarder le monde avec les yeux de leurs adversaires. Ils doivent compter sur leurs propres forces.
IVAN KRASTEV BEGINT WAAR FUKUYAMA EINDIGT
‘de moraal van de criminele wereld bereikt de top van de wereldpolitiek’ (in De Standaard)
‘In Rusland kun je twee dingen niet kiezen: je ouders en je president, maar zelfs dat kan veranderen.’ Volgens de Bulgaarse filosoof Ivan Krastev is de wereld aan het kantelen. ‘De periode dat het Westen werd geïmiteerd, komt ten einde. Nu kan de geschiedenis weer haar normale gangetje gaan.’ 
Kasper Goethals en Ruud Goossens, foto’s Jimmy Kets 

De Standaard 23/11/2019

Het is maandagmiddag. Over een paar uur heeft Ivan Krastev (54) afgesproken met Charles Michel in het Europagebouw. Die hoopt van hem nog enkele handige geopolitieke inzichten te krijgen voor hij in december begint als voorzitter van de Europese Raad. De Bulgaar plugt nog even zijn iPad in om mails te kunnen lezen. ‘Ik heb de neiging om op alles ja te zeggen, daarom neem ik geen telefoon. Ik zou geen werk meer gedaan krijgen.’
Krastev is een van de interessantste denkers in Europa. Zijn boek Na Europa is vaste lectuur op ministeries over het hele continent. Zijn opiniestukken in The New York Times, Die Zeit en The Guardian bereiken een intellectueel miljoenenpubliek. In zijn nieuwste worp, Falend licht: hoe het Westen de Koude Oorlog won maar de vrede verloor, formuleert hij een briljant antwoord op Francis Fukuyama. ‘Het is tegenwoordig populair om Fukuyama en zijn Het einde van de geschiedenis te ridiculiseren. Maar Fukuyama wist de tijdgeest juist erg goed te vatten. Toen de Koude Oorlog in 1989 plots werd beslecht in het voordeel van het Westen, geloofden zelfs de oude marxisten in de Sovjet-Unie dat hij gelijk had. Liever dat dan dat er helemaal geen eindpunt zou zijn.’
Samen met de Amerikaanse rechtsfilosoof Stephen Holmes wurmt Krastev de moderne geschiedenis in Falend licht in het beeld van imitator (de verslagen oud-communistische wereld) en de geïmiteerde (het liberale Westen). ‘In de psychologie van die verhouding zit een onevenwicht dat de huidige terugval van het liberalisme kan verklaren.’
En dat had Fukuyama niet gezien.
‘De meest wijze uitspraak uit zijn tijd komt van de toenmalige Amerikaanse vicepresident Dan Quayle. Die werd door comedians uitgelachen voor zijn foute zinsconstructies. Quayle zei: “We zijn getuige van een onomkeerbare beweging naar vrijheid en democratie, maar dat kan veranderen.” (lacht) In 1989 viel de Muur en dat jaar was het begin van een nieuw tijdperk.’ 
‘Maar het was ook het jaar dat het studentenprotest op het Tiananmenplein in China bloederig werd neergeslagen, een moment waarvan we de historische relevantie nu pas weer naar waarde schatten. En 1989 was ook het jaar dat Sovjettroepen zich terugtrokken uit Afghanistan: de eerste grote overwinning van de internationale radicale islam op een militaire grootmacht. De geschiedenis was dus allesbehalve voorbij. Maar Fukuyama maakte wel een interessant punt: in de tijdgeest was geen ruimte meer voor alternatieven voor de liberale democratie.’

U schrijft dat ‘het tijdperk van de imitatie’ toen begon.
‘Fukuyama geloofde dat iedereen het Westen zou willen imiteren. Hij wist ook dat dat niet overal even goed zou lukken, maar hij dacht toch dat de relaties tussen imitator en geïmiteerde over het algemeen harmonieus zouden verlopen. Terwijl zo’n verhouding per definitie vijandigheid in zich draagt. Ten eerste: als je iemand imiteert, erken je dat hij beter is dan jij – dat is al een identiteitscrisis op zich. Ten tweede omdat de imitator ernaar streeft om je plaats in te nemen. Als hij net zoals jij wil zijn, is er aan het eind niet veel plek meer voor jou.’

Dominostenen
Veruit de meest ambitieuze bekeerlingen van de liberale democratie waren de landen in Centraal- en Oost-Europa. Daar vielen de politiestaten als dominostenen en werden filosofische dissidenten tot president verkozen. Krastev maakte het van dichtbij mee. De eerste niet-communistische president van Bulgarije, Zjeljoe Zjelev, was zijn filosofieprofessor geweest. Hij benoemde Krastev tot adviseur. ‘We waren zelf vragende partij om te imiteren, het was geen westerse kolonisatieperiode zoals sommigen nu graag beweren. Maar in die periode werd wel de kiem gelegd voor het succes van de populisten vandaag.’

Hoezo?
‘De klassieke argumenten om populisme te verklaren in Oost-Europa zijn onvoldoende. Er is meer economische ongelijkheid dan tijdens het communisme, ja. Maar landen als Polen, waar de economie drie keer zo groot geworden is en de tevredenheid groot is, tonen dat er meer aan de hand is. Evenmin kan nationalisme het succes van rechts-populisme in voormalige Oostbloklanden verklaren. Want hoe leg je daarmee de hoge scores van de AfD uit in Oost-Duitsland? Kiezers in die regio hebben met elkaar gemeen dat ze ressentiment voelen omdat ze geprobeerd hebben zich te assimileren. Om de situatie vandaag te begrijpen, hebben we dus behalve politieke theorie ook politieke psychologie nodig. De machtsverhouding was lang asymmetrisch. En wie op iemand anders wil lijken, raakt verbitterd.’

1989 was een unieke revolutie: de overwinnaars gingen ervandoor.
‘Onmiddellijk nam imitatie de vorm aan van een ingrijpende massamigratie. De val van het IJzeren Gordijn was een liberale revolutie, maar de liberalen waren zelf de eersten die vertrokken: ze waren jonger, sommigen spraken vreemde talen, ze waren mobiel en ze verlangden ernaar om in de toekomst te leven. Je moet begrijpen: iedere revolutionair wil in de toekomst leven, maar onze revolutie imiteerde het Westen. 
Voor ons was het Westen de toekomst en dus was de beste vorm van revolutie migratie. In dertig jaar tijd vertrokken 25 miljoen mensen van het oosten naar het westen van Europa. Roemenië zag 3,5 miljoen mensen vertrekken de laatste tien jaar – bijna 20 procent van de bevolking. Ik ben daar zelf een voorbeeld van (Krastev woont het grootste deel van het jaar in Wenen, red.). Maar ook Viktor Orban trok, nog voor mij, met een beurs naar Oxford nadat hij het vertrek van Sovjettanks had geëist op een plein in Boedapest. Dat is een breuk met eerdere revoluties. Je kunt je niet voorstellen dat iemand als Trotski een westerse beurs had genomen in 1917: hij geloofde dat Rusland zelf de toekomst was.’

Voelt u zich een verrader?
‘Nee. Dat was precies de belofte van onze revolutie: de mogelijkheid om vrij te zijn en te vertrekken. Ik denk wel dat de gevolgen schromelijk zijn onderschat. Je hebt een massale leegloop uit kleine naties met lage geboortecijfers en een verouderde bevolking. Plots heb je landen die rijker zijn dan ze waren, maar zonder dat er jonge mensen zijn. Men verwijt Oost-Europeanen weleens de angst voor een wereld zonder grenzen, maar dat is abstract. Aan een dorp waar alle dokters zijn vertrokken, is niets abstracts. De apocalyptische angst om binnen honderd jaar te verdwijnen, stuwt het verzet in Oost-Europa tegen de opvang van niet-westerse vluchtelingen en migranten.’

HEEFT HET WESTEN FOUTEN GEMAAKT?
‘Iemand als Tony Blair heeft de rol van migratie onderschat. Zijn keuze om de grenzen meteen open te zetten voor Oost-Europeanen heeft ontegensprekelijk geleid tot de Brexit. De uitbreiding naar het oosten ging gepaard met een grote blinde vlek van het imitatietijdperk: je kunt niet Oost-Europa deel laten worden van je club en denken dat de club niet gaat veranderen. De grootste waanvoorstelling van liberaal-democraten is dat de andere helft van de wereld snel zal veranderen, zonder dat je als geïmiteerde helft daardoor beïnvloed wordt.’

IS ORBAN EEN PRODUCT VAN HET WESTEN?
‘De figuur van Orban is interessant, omdat hij in het hart staat van zowel het begin als het einde van het tijdperk van imitatie. In het begin was hij een pleitbezorger van het liberalisme. Maar hij kreeg een hekel aan de beperkingen van de macht die inherent zijn aan het westerse model. De manier waarop hij na 2010 de grondwet heeft veranderd is misschien wel de grootste ironie van het imitatietijdperk. Om westerse kritiek op zijn illiberalisme al op voorhand te pareren, nam hij stukken wetgeving over van andere EU-lidstaten, en gebruikte hij die vervolgens om de liberale democratie uit te hollen. Daarom spreken we van de Frankenstein-staat: een illiberale democratie, samengesteld uit stukken wetgeving van liberale staten. Hij kan bij kritiek altijd de hypocrisiekaart trekken, sowieso het populairste argument van critici van het imitatietijdperk.’

GEWOND DIER
In 1991 trok Krastev naar Oxford. Zijn professor – en intussen goede vriend – Timothy Garton Ash beschreef hem en zijn klasgenoot Timothy Snyder later als de pienterste studenten die hij heeft gehad. Krastevs analyses vielen ook in de smaak bij de gerenommeerde sociologieprofessor en oud-eurocommissaris Ralf Dahrendorf. ‘Ooit nodigde hij me uit voor een etentje. Hij zei: “Ivan, we mogen je graag, maar waarom begin je al je discussies met een meningsverschil? Het kan toch niet dat je het nergens mee eens bent?” Waarop ik antwoordde: “Natuurlijk niet, maar als ik het al eens ben, waarom zou ik dan nog reageren?”’ Krastev noemt het zijn polemische ‘Oost-Europese stijl’. Het zijn precies die inzichten, geboren achter het IJzeren Gordijn, die hem een klare kijk geven op wat in het oosten van het continent gebeurt. ‘Ik heb meer interesse in wat door anderen in het Westen gemist wordt, dan in wat iedereen al weet.’
Terwijl Oost-Europa zijn best deed om op het Westen te lijken, deed Rusland verder oostwaarts vooral alsof, betoogt Krastev. ‘Als een gewond dier dat voor dood speelt tot het weer sterk genoeg is, pretendeerde Rusland de westerse normen en instituties te imiteren.’

WAAROM?
‘Uit noodzaak, ze waren niet sterk genoeg om openlijk een afwijkend pad te kiezen. Anders dan westerlingen maken de Russen een onderscheid tussen het einde van het communisme en de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Het communisme mocht vallen, maar de ineenstorting van het grote rijk is een nationaal trauma. De klap was enorm. Het land verloor in sneltempo een stuk grondgebied ter grootte van de Europese Unie, het bbp zakte met een derde en de levensverwachting daalde met zeven jaar. Het aantal zelfmoorden ging door het dak en belangrijker dan wat dan ook: niemand in Rusland begreep hoe dit had kunnen gebeuren: “Wij hadden toch een groot nucleair arsenaal, een gevreesde geheime dienst en een groot leger?”’
‘Dat is dé reden dat de Russische kijk op de wereld tot vandaag zo besmet is door complotdenken. Russen hebben het gevoel dat ze toen verraden zijn, door een monsterverbond van eigen leiders en door het Westen. Poetin, die in 1989 als KGB-agent gestationeerd was in het Oost-Duitse Dresden, zag zijn commandopost omsingeld worden door een boze menigte. Hij belde de Sovjettroepen, maar ze kwamen niet. Dat was een bepalend moment voor zijn analyse: die zwakte mogen we nooit meer tonen.’

U VERGELIJKT RUSLAND MET HET DUITSLAND VAN NA DE EERSTE WERELDOORLOG.
‘Dat sentiment boort Poetin aan. Iedereen was er in de jaren 90 nochtans voor beducht om de vernederende ervaring van Duitsland na het Verdrag van Versailles te vermijden. Helmut Kohl en Bill Clinton zeiden: “We zijn allemaal winnaars, samen hebben we het communisme verslagen.” Dat had kunnen werken, maar de nederlaag was te voelbaar, de economische kaalslag te groot.’

HAD DE LIBERALE DEMOCRATIE EEN KANS IN RUSLAND?
‘Hervormers in Rusland geloofden: als we het Westen lang genoeg imiteren, genoeg verkiezingen organiseren, zal de vorm uiteindelijk winnen van de inhoud. Het draaide anders uit. Poetin controleert zorgvuldig wie het wel en niet tegen hem mag opnemen tijdens verkiezingen. Je kent de grap toch? “In Rusland zijn er twee dingen die je niet kunt kiezen: je ouders en je president.”’

WANNEER STOPTE POETIN MET IMITEREN?
‘De Oranjerevolutie van 2004 in Oekraïne was een kantelpunt, dat werd gezien als een aanval op de Russische invloedssfeer. In de wereld van het Kremlin bestaat er niet zoiets als een authentieke revolutie vanuit het volk. Volgens de Russen bestaan er alleen geheime operaties en westerse complotten om regimeverandering teweeg te brengen. De angst dat hetzelfde zou worden geprobeerd in Moskou – in combinatie met een economische opleving door stijgende olieprijzen – bracht Poetin naar een nieuwe fase. Hij maakte de analyse dat Rusland, eerder dan de vrijheid en democratie, het buitenlands beleid van het Westen moest imiteren. Volgens hem kon Rusland weer een supermacht worden door anderen te durven aandoen wat zij Rusland aandeden.’

DAT KLINKT ALS MACHOGEDRAG.
‘Inderdaad. Dat is waarom ze de Amerikaanse verkiezingen beïnvloeden. Daarom stoken ze het vuur op in Syrië en Oekraïne. Het is een grote parodie op het Amerikaans militair avonturisme. De redenering is: nu weten jullie eens hoe het voelt. En net als bij Orbans Frankensteinstaat wordt selectief gekopieerd om de hypocrisiekaart te kunnen trekken. Zo werd bij zijn communicatie over de annexatie van de Krim een hele paragraaf overgenomen uit het Navo-verdrag over de onafhankelijkheid van Kosovo.’

OVER ZIJN BUITENLANDSE OPERATIES LIEGT POETIN ZONDER SCHAAMTE.
‘Ja. En tegelijk verstopt hij het ook niet echt. De bedoeling is net om voor leugenaar uitgemaakt te worden. Dan kan hij de bal terugkaatsen. “Ik, een leugenaar? Waar waren ook alweer die massavernietigingswapens in Irak?” Zijn signaal is duidelijk: “Oké, ik ben een leugenaar, wat gaan jullie eraan doen?” Het is de enige manier waarop zijn gekrompen en verarmde land nog een rol van betekenis kan spelen in de wereld.’

U BENT VRIJ ZEKER DAT HIJ DE BALTISCHE STATEN NIET ZAL BINNENVALLEN.
‘Je weet het nooit zeker, maar Poetin kopieert de westerse technieken om te tonen wat hij allemaal durft. Het blijft bij berekende risico’s. Als het erop aankomt, is hij veel minder machtig dan het Westen en een directe confrontatie zou hij altijd verliezen. Hij moet dus provoceren om relevant te zijn. En het werkt. Sla de westerse media er maar eens op na. Stel je voor dat je een Afrikaanse leider bent en je leest The New York Times, dan ben je toch haast geneigd om zaken te doen met Poetin – hij wordt de hele tijd afgeschilderd als erg gevaarlijk en machtig.’

Is het verstandig om, zoals Macron deze maand voorstelde, opnieuw toenadering te zoeken tot Poetin?
‘Ik heb wel sympathie voor het instinct van Macron. Hoe moet Europa omgaan met zijn tanende invloed in een ingewikkelde wereld? In Berlijn kiezen ze voor afwachten – ze zien Trump als een anomalie, zodra hij weg is, zal de trans-Atlantische relatie zich wel herstellen, denken ze, omdat Amerika en Europa natuurlijke bondgenoten zijn. Maar Macron wil af van de situatie waarin we bij iedere Amerikaanse verkiezing moeten hopen dat er een pro-Europese kandidaat wordt verkozen. Hij kiest voor disruptie in plaats van afwachting.’
‘Maar zijn probleem is dat hij alleen maar poëtisch spreekt. Hij maakt het ene grote statement na het andere, maar licht nooit toe wat hij bedoelt. Daardoor destabiliseert hij nog meer: wat moeten de Polen denken van zijn twijfels over de Navo? Zij delen een grens met Rusland en vragen zich af: is Frankrijk bereid om zijn zonen uit te zenden om samen met ons te sterven als we worden aangevallen? Zij begrijpen ook wel dat de wereld verandert door Trump, maar ze kiezen er juist voor om er alles aan te doen om de Amerikanen aan boord te houden.’

IS TRUMP OOK EEN PRODUCT VAN HET IMITATIETIJDPERK?
‘Ja, want de rol van geïmiteerde leidt ook tot problemen. Als iedereen je als rolmodel ziet, vergeet je jezelf fundamenteel en kritisch te bevragen. Het Westen begon te geloven dat alles prima werkte, terwijl er ook structuurfouten kunnen zijn. De bevolking in het Westen zelf zag een kloof tussen de heerlijke beloftes en de realiteit. En dan krijg je Trump, die zich al zijn hele leven intuïtief afvraagt: hoe kan het dat de verliezers van de Tweede Wereldoorlog, de Duitsers en de Japanners, betere auto’s maken dan wij? Nu stelt hij zich dezelfde vraag over de verliezers van de Koude Oorlog, over China bijvoorbeeld. In zijn visie, net als bij Orban, moet de winnaar zijn macht concentreren en moeten de verliezers totaal vernederd worden. Hij begrijpt de basisgedachte van het naoorlogse tijdperk niet: als ze auto’s maken voor de wereldmarkt, maken ze geen tanks voor een wereldoorlog.’

KUNT U EEN VOORBEELD VAN WESTERSE BLINDHEID GEVEN?
‘Amerikanen zijn geschokt dat de voordelen van globalisering voor hen in nadelen konden veranderen. Het mooiste voorbeeld is de Engelse taal. Dat iedereen Engels heeft geleerd maakt dat Amerikanen overal in de wereld hun eigen taal kunnen spreken en een vertekend beeld krijgen van wat zich daarachter afspeelt: ze begrijpen de wereld niet meer. Ondertussen begrijpt de rest van de wereld Amerika beter dan ooit, wat in een competitieve wereld een strategisch nadeel is. Iedereen weet precies welke de swingstaten zijn en waar presidentsverkiezingen worden uitgevochten, daardoor kan Rusland de verkiezingen met succes beïnvloeden. En niet alleen Rusland, iedereen maakt er gebruik van. Zelfs de Europese Unie. Als Trump een handelsoorlog begint, reageert de EU met tarieven op soja – wat vooral de economie van de swingstaten treft en dus stemmen kan kosten. En dan krijg je Trump die af wil van de hele wereld die Amerika imiteert, want in zijn ogen kan er altijd maar één Amerika zijn.’

HEEFT TRUMP DE WERELD VOORGOED VERANDERD?
‘Trump gruwelde toen Obama over de bloederige onderdrukking van de Arabische Lente zei: “We kunnen onze ogen niet afwenden.” Hij vindt dat Amerika zijn ogen op elk moment moet kunnen afwenden als dat Amerika goed uitkomt. Hij wil niet alleen het machtigste land zijn, maar ook het meest cynische en hij verwerpt het idee van moraliteit in een immorele wereld. Net als Poetin vindt hij westers liberalisme daarom hypocriet. Over de Irakoorlog zegt Poetin: “Ze zeiden dat ze daar voor democratie waren, maar natuurlijk draaide het om olie.” Terwijl Trump zegt: “Mocht het over olie zijn gegaan, dan had ik de Irakoorlog gesteund, maar het draaide om democratie.”’
‘Wat ik in de moderne wereld van Trump en Poetin beangstigend vind, is de introductie van de moraal uit de criminele wereld in de top van de politiek.  Cf Brecht
Politici kunnen fouten maken, maffiabazen niet. Steeds meer is macht alleen nog gebaseerd op reputatie en meedogenloosheid. Trump wil geen bondgenoten, hij wil een republiek van trouwe fans. Hij vraagt absolute loyaliteit van medestanders – niet alleen als hij gelijk heeft, maar ook als hij op criminele wijze in de fout gaat. Vooral dan. Dat idee staat op gespannen voet met democratie.’

Wel kennis, geen vrijheid
‘Toen Gregor Samsa op een morgen uit onrustige dromen ontwaakte, ontdekte hij dat hij in zijn bed in een monsterachtig ongedierte was veranderd.’ De openingszin van Kafka’s De gedaanteverwisseling wordt door Krastev aangehaald als een goede beschrijving van de ontzetting waarmee westerlingen wakker worden in een vijandige nieuwe wereld. 

In hun laatste hoofdstuk behandelen Krastev en Holmes de opkomst van China en de staat van de wereld. Na dertig jaar, schrijven ze, eindigt nu het imitatietijdperk en belanden we in een meer prestatiegerichte wereld zonder duidelijke machtscentra. Het is een wereld waar het Westen snel aan invloed verliest: het einde van een ‘noodlottige, historische anomalie’.

WAT KAN CHINA ONS LEREN OVER DE TOEKOMST?
‘Michail Gorbatsjov keek vanuit Rusland naar het Westen en zei: “Socialisme is goed, de partij is slecht.” China maakte de omgekeerde redenering: “Wat goed is aan communisme is het monopolie van de communistische partij, dat is het meest effectieve instrument van regeren, wat we doen, is alleen niet goed.” Het bloedbad op het Tiananmenplein had ons daar inzicht in kunnen verschaffen. Terwijl Oost-Europa en Rusland een minderwaardigheidscomplex hadden, eigen aan de psychologische imitatie, koos China ervoor om zich op ingenieuze wijze selectief dingen uit het Westen toe te eigenen. Ze stuurden studenten uit en zogen de technologische kennis uit het Westen, zonder de vrijheid te kopiëren.’

WIL CHINA ONS ONDERWERPEN?
‘China heeft een kater overgehouden aan de maoïstische periode, waarin het probeerde zijn communistische revolutie te exporteren naar de rest van de wereld. Nu gebruiken ze hun economische macht en infrastructuur om asymmetrische relaties te onderhouden met iedereen. Het kan hen niet schelen of de regering links of rechts is en om wat voor cultuur het gaat, als je maar dingen doet die China goed uitkomen. China zoekt dus eerder naar vazalstaten en replica’s.’

ERG ROOSKLEURIG KLINKT DAT NIET.
‘De macht van het Westen neemt inderdaad af. De liberale hegemonie verdwijnt, maar dat betekent nog niet dat het liberalisme hoeft te verdwijnen. De titel van het boek is een knipoog naar Rudyard Kiplings roman The light that failed. Hij schreef twee versies: een voor zijn moeder met een positief einde, en een met een minder positief einde voor het grote publiek. Zo zou het ook moeten gaan met geschiedenisboeken: altijd in twee versies. Voor mij is de ervaring van 1989 in Bulgarije bepalend. Niemand geloofde dat het communisme plots zou kunnen vallen. En toch viel het. We denken niet dat we nog terugkeren naar de wereld van vijftig jaar geleden, maar op dezelfde manier kan het morgen afgelopen zijn met het illiberalisme van Orban en co. Liberalen moeten zich niet laten verleiden om naar de wereld te kijken met de ogen van hun tegenstanders. Ze moeten van hun eigen kracht uitgaan.’

Aucun commentaire: